Vì sao việc cấp phép font chữ ngày càng quan trọng đối với doanh nghiệp hiện nay?

Sử dụng phần mềm có bản quyền đã trở thành yêu cầu bắt buộc tại các doanh nghiệp. Bên cạnh các phần mềm phổ biến phục vụ cho các mục đích làm việc căn bản, một số doanh nghiệp bắt đầu nhận được các yêu cầu làm rõ liệu phông chữ họ sử dụng đã được cấp phép hợp lệ chưa, và liệu doanh nghiệp đã có đầy đủ hồ sơ mua và cấp phép sử dụng hay chưa. Vậy tại sao việc cấp phép sử dụng phông chữ lại được quan tâm vào thời điểm này?

Để tìm hiểu những vấn đề này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với Richard Moore, Chủ tịch kiêm Cố vấn thương hiệu của Richard Moore Associates và ông Phùng Quang Cường, luật sư sở hữu trí tuệ tại NHQuang & Associates, nhằm làm rõ các khía cạnh về thương hiệu, hoạt động kinh doanh và pháp lý liên quan đến việc cấp phép sử dụng phông chữ tại Việt Nam.

- Thưa ông Richard, Việt Nam đã trở thành một trong những câu chuyện thành công về phát triển kinh tế nổi bật của châu Á, với ngày càng nhiều doanh nghiệp tham gia thương mại quốc tế. Theo ông, vì sao hiện nay các doanh nghiệp bắt đầu nhận được những câu hỏi về việc cấp phép font chữ trong bối cảnh phải tuân thủ các quy định kinh doanh quốc tế?

Richard Moore - Chuyên gia Thương hiệu quốc tế

Richard Moore: Đầu năm nay, chúng tôi biết đến vấn đề này khi một khách hàng của chúng tôi có thương hiệu hiện diện trên thị trường quốc tế và họ được một hãng thiết kế font chữ lớn liên hệ. Hãng này nắm giữ quyền sở hữu trí tuệ đối với một số font chữ mà thương hiệu đó đang sử dụng. Khách hàng của chúng tôi được thông báo rằng họ đang sử dụng các font chữ này trên website và trên app mà chưa có giấy phép.

Chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này và được biết rằng, mặc dù tương đối ít vụ việc được công khai, nhưng việc yêu cầu xác minh giấy phép sử dụng font chữ và hoạt động rà soát về việc tuân thủ đúng quy định này đã trở thành chủ đề nổi bật hơn trong cộng đồng thiết kế và sở hữu trí tuệ, đặc biệt từ năm 2024.

Khi một doanh nghiệp Việt Nam có hoạt động quốc tế đã được liên hệ về vấn đề này, chúng ta có thể suy đoán rằng đây sẽ là một xu hướng mang tính quốc tế.

- Vì sao việc này lại diễn ra vào thời điểm hiện nay?

Richard Moore: Theo tôi, điều này đang diễn ra do sự hội tụ của ba yếu tố:

• Quyền sở hữu trí tuệ đối với font chữ ngày càng được phân chia theo mục đích sử dụng, trong khi trước đây có thể chỉ cần một giấy phép duy nhất.

• Các thư viện font chữ đã được tập trung vào những hãng thiết kế chữ lớn, qua đó giảm chi phí đàm phán và kiện tụng tính trên mỗi font chữ.

• Những font chữ trước đây chủ yếu được sử dụng trong in ấn nay đã có phiên bản font chữ cho website và các ứng dụng. Điều này làm cho việc sử dụng font chữ riêng của thương hiệu trong nội dung website trực tuyến trở nên dễ bị phát hiện qua các công cụ tìm kiếm. Có thông tin cho rằng các hãng thiết kế chữ đang sử dụng chatbot tự động có ứng dụng AI để quét việc sử dụng font chữ trên các trang web và trong những tệp PDF được đăng tải lên mạng.

- Nhiều nhà lãnh đạo doanh nghiệp ít quan tâm đến font chữ mà công ty mình sử dụng. Vì sao lại như vậy, và tại sao họ cần hiểu rõ hơn tầm quan trọng của font chữ với tư cách là tiếng nói của thương hiệu?

Richard Moore: Ở bất cứ thị trường nào thì các nhà lãnh đạo doanh nghiệp cũng hiếm khi tập trung vào những font chữ mà công ty sử dụng. Tuy nhiên, phần lớn đều hiểu tầm quan trọng của việc thương hiệu có một giọng điệu phù hợp với chiến lược hình ảnh thương hiệu, và font chữ đóng vai trò lớn trong việc thể hiện giọng điệu đó. Tại Việt Nam, trong hơn một thập kỷ sau Đổi Mới, số lượng font chữ có hỗ trợ dấu tiếng Việt rất hạn chế. Đây không phải là điều kiện thuận lợi để lãnh đạo các doanh nghiệp nhà nước cũng như đông đảo doanh nghiệp tư nhân nhận ra đóng góp của những font chữ độc đáo trong việc giúp họ cạnh tranh ở môi trường kinh tế thị trường mới.

- Chào anh Cường, xét từ góc độ pháp lý của Việt Nam trong thập niên 1990 sau Đổi Mới, vấn đề cấp phép và quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến font chữ đã được quan tâm như thế nào?

Phùng Quang Cường: Trong thập niên 1990, việc bảo hộ kiểu chữ và font chữ tại Việt Nam chưa nhận được sự quan tâm đáng kể từ các cơ quan có thẩm quyền. Người sử dụng máy tính tại Việt Nam, bao gồm cả cá nhân và tổ chức, thường sử dụng các bộ font chữ miễn phí trong công việc hằng ngày.

Vào thời điểm đó, pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể về đăng ký quyền tác giả đối với kiểu chữ hoặc font chữ. Vì vậy, các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến font chữ hầu như không bị xử lý hoặc khởi kiện.

Phùng Quang Cường - Luật sư Sở hữu trí tuệ

Thập niên 1990 — Thị trường mới, lựa chọn font chữ hạn chế

Thưa ông Richard, hãy quay lại thời điểm ban đầu. Khi lần đầu ông đến Việt Nam vào năm 1994, môi trường font chữ lúc đó như thế nào?

Richard Moore: Ở thời điểm đó, Việt Nam đang bước vào nền kinh tế thị trường, vốn phát triển dựa trên các sản phẩm và dịch vụ có sự khác biệt. Tuy nhiên, khả năng thể hiện nội dung bằng ngôn từ tiếp thị với một font chữ độc đáo lại vô cùng hạn chế. Số lượng họ font chữ lớn nhất có trong bất kỳ hệ thống mã hóa font chữ nào trong số các hệ thống khi đó cũng chưa đến 100. Hơn nữa, một font chữ được dùng trong hệ thống này, chẳng hạn VNI, sẽ không hiển thị giống như khi dùng trong một hệ thống khác, chẳng hạn VPS.

Cũng như phần lớn nhà thiết kế Mỹ thời đó, tôi đã xây dựng một thư viện lớn các font chữ PostScript kỹ thuật số. Tuy nhiên, nếu không chỉnh sửa bảng mã, chúng hoàn toàn vô dụng tại Việt Nam vì không có font chữ nào chứa các ký tự tiếng Việt. Ở đây, tôi cần giải thích rằng “font” (font chữ) là một tập hợp các “glyph” (ký tự tạo hình), chẳng hạn chữ cái, dấu câu và dấu thanh. Một “typeface” (font chữ) có thể bao gồm nhiều kiểu chữ, mỗi kiểu tương ứng với một font thể hiện như thường, đậm hoặc nghiêng.

Tôi hiểu rằng trong giai đoạn đó, các nhà thiết kế trên khắp thế giới thường trao đổi font chữ kỹ thuật số với nhau. Tập quán phổ biến này có liên quan thế nào đến quyền sở hữu trí tuệ?

Richard Moore: Nói một cách nghiêm ngặt, đó là hành vi vi phạm pháp luật về sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, trong thực tiễn tại Hoa Kỳ, việc cộng đồng thiết kế bị chất vấn về giấy phép sở hữu trí tuệ là điều chưa ai từng nghe thấy. Tôi cho rằng lý do của cách tiếp cận có phần dễ dãi này là nếu các nhà thiết kế không khởi xướng việc sử dụng font chữ thì sau đó sẽ không hình thành được thị trường cho font chữ dành cho các nhà in, nhà xuất bản và doanh nghiệp. Chính nhóm thị trường sau cùng này hiện đang là mục tiêu được quan tâm, bởi họ là những đối tượng sử dụng font chữ rộng rãi nhất.

Thưa ông Cường, khuôn khổ pháp luật sở hữu trí tuệ của Việt Nam trong cùng giai đoạn đó như thế nào?

Phùng Quang Cường: Từ thập niên 1990 trở đi, người dùng máy tính tại Việt Nam, bao gồm nhân viên văn phòng, nhìn chung dựa vào hệ điều hành Windows cùng các hệ thống font chữ tiếng Việt như TCVN3. Trong khi đó, nhiều phương thức nhập liệu tiếng Việt, bao gồm VietKey và sau này là UniKey, cho phép nhập văn bản tiếng Việt với các dấu phụ cần thiết.

Theo hiểu biết của tôi, các hệ thống font chữ và công cụ nhập liệu tiếng Việt này nhìn chung được tác giả cung cấp miễn phí. Mục tiêu của họ là thúc đẩy việc sử dụng tiếng Việt rộng rãi trên máy tính chứ không phải tạo ra doanh thu từ việc cấp phép.

Vào thời điểm đó, pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể về đăng ký quyền tác giả đối với font chữ hoặc kiểu chữ, và các tranh chấp sở hữu trí tuệ liên quan đến font chữ hầu như không được xử lý.

Thập niên 2000 — Unicode mở ra những khả năng mới

Những thay đổi nào trong thập niên 2000 đã bắt đầu làm biến đổi lĩnh vực font chữ tại Việt Nam?

Richard Moore: Các cơ hội về font chữ bắt đầu mở rộng vào đầu những năm 2000, khi Việt Nam thiết lập Unicode làm tiêu chuẩn quốc gia. Đây là hệ thống mã hóa ký tự về mặt kỹ thuật cho phép tất cả font chữ PostScript chứa các ký tự đặc thù của hầu hết ngôn ngữ trên thế giới, trong đó có tiếng Việt.

Cũng vào khoảng thời gian đó, OpenType được phát hành — một định dạng tệp font chữ kỹ thuật số có thể sử dụng trên cả hệ thống Windows và Mac. Cùng với sự cải thiện về khả năng hỗ trợ của hệ điều hành và ứng dụng, điều này giúp các font chữ kỹ thuật số có bộ ký tự lớn như tiếng Việt có thể được cung cấp và sử dụng trên thực tế.

Trong suốt thập niên 2000 và 2010, các hãng thiết kế chữ quốc tế, công ty kinh doanh font chữ và nhà thiết kế độc lập ngày càng bổ sung ký tự tiếng Việt vào nhiều họ font chữ hơn, dù lựa chọn vẫn rất hạn chế so với font chữ dành cho các ngôn ngữ phương Tây.

Do thiếu font chữ có ký tự tiếng Việt, các lập trình viên, kỹ thuật viên font chữ và nhà thiết kế am hiểu mã lập trình ngày càng thường xuyên điều chỉnh hoặc xây dựng lại font chữ để chúng hoạt động trong quy trình Unicode/OpenType mới. Điều này cải thiện đáng kể lựa chọn thiết kế, nhưng đồng thời cũng khiến ranh giới về tính hợp pháp trở nên không rõ ràng: nếu một font chữ được mở rộng về mặt kỹ thuật bằng cách bổ sung ký tự tiếng Việt, thì giấy phép của font chữ đó có thể chưa cho phép việc chỉnh sửa, phân phối lại hoặc triển khai cho khách hàng.

- Thưa anh Cường, trong khi lĩnh vực font chữ phát triển về mặt kỹ thuật, khuôn khổ pháp luật sở hữu trí tuệ của Việt Nam đã thay đổi như thế nào?

Phùng Quang Cường: Trong thập niên 2000 và 2010, cách hiểu pháp lý về font chữ và kiểu chữ tại Việt Nam đã có sự thay đổi đáng kể. Các nhà thiết kế font chữ bắt đầu được phép đăng ký thiết kế font chữ của mình tại Cục Bản quyền tác giả để được bảo hộ quyền tác giả.

Theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, thiết kế trực quan của một font chữ được xem là tác phẩm mỹ thuật ứng dụng. Ngoài ra, khi font chữ được số hóa để sử dụng trên máy tính, phần mềm font chữ được tạo ra cũng có thể được bảo hộ với tư cách là chương trình máy tính.

Chính phủ cũng ban hành các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành, qua đó đưa ra quy trình đăng ký quyền tác giả rõ ràng hơn và tăng cường bảo hộ trước hành vi xâm phạm. Những phát triển này giúp chủ sở hữu quyền có được sự bảo hộ pháp lý mạnh mẽ hơn, đồng thời mang lại cho doanh nghiệp sự chắc chắn cao hơn về quyền sở hữu và việc cấp phép tài sản trí tuệ.

Việt Nam cũng tăng cường khuôn khổ pháp luật về sở hữu trí tuệ thông qua các lần sửa đổi liên tiếp nhằm phản ánh những cam kết quốc tế, bao gồm việc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và thực thi Hiệp định TRIPS.

Sau khi Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 được ban hành cùng các văn bản hướng dẫn thi hành, Việt Nam từng bước tăng cường cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ bằng biện pháp hành chính, dân sự và hình sự. Trong giai đoạn 2000–2020, các lần sửa đổi tiếp theo phản ánh những cam kết quốc tế của Việt Nam với tư cách thành viên WTO và theo Hiệp định TRIPS, tạo nên khuôn khổ pháp lý toàn diện hơn cho việc bảo hộ quyền tác giả.

Các quy định này được áp dụng nghiêm ngặt đến mức nào vào thời điểm đó?

Mặc dù khuôn khổ pháp lý về bảo hộ font chữ tại Việt Nam đã trở nên rõ ràng hơn nhiều kể từ khoảng năm 2005 đến nay, trong suốt quá trình hành nghề luật, tôi chưa từng biết đến hoặc trực tiếp tư vấn về vụ tranh chấp nào liên quan đến hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với font chữ. Điều này cho thấy trên thực tế, hành vi xâm phạm quyền tác giả liên quan đến font chữ chưa phổ biến tại Việt Nam. Hơn nữa, hành vi xâm phạm font chữ nhìn chung không được xem là một dạng xâm phạm quyền tác giả nghiêm trọng. Vì vậy, khi tranh chấp phát sinh, các bên thường có thể giải quyết thông qua đàm phán hoặc thỏa thuận mà không cần đưa vụ việc ra trọng tài hay tòa án.

Đối với các cơ quan có trách nhiệm thực thi việc bảo hộ quyền tác giả — chẳng hạn lực lượng Quản lý thị trường, cơ quan Hải quan, Công an và tòa án — hoạt động thực thi hiện nay chủ yếu tập trung vào những hành vi xâm phạm quyền tác giả có tác động rộng xét về số lượng người dùng và quy mô vi phạm. Các hành vi này bao gồm xâm phạm phần mềm hệ điều hành máy tính, quyền phát sóng truyền hình, âm nhạc, xuất bản, báo chí và trò chơi điện tử trực tuyến. Ngược lại, việc sử dụng trái phép phần mềm font chữ hiện chủ yếu được xem là lĩnh vực cần nhắc nhở người dùng xin phép chủ sở hữu quyền tác giả, thay vì là lĩnh vực đang bị áp dụng các biện pháp thực thi nghiêm ngặt.

Thập niên 2010 — Marketing nở rộ, hoạt động cấp phép phát triển

Theo ông Richard, nhiều doanh nghiệp hàng đầu Việt Nam đã phát triển bản sắc thương hiệu trong chính giai đoạn này. Điều đó ảnh hưởng thế nào đến các vấn đề về quyền đối với font chữ ngày nay?

Richard Moore: Chính trong thập niên 1990 và kéo dài sang thập niên 2010, nhiều doanh nghiệp hàng đầu hiện nay đã hình thành hình ảnh thương hiệu và lựa chọn những font chữ thể hiện giọng điệu thương hiệu của mình. Ngày nay, họ đã đầu tư và tích lũy giá trị đáng kể vào giọng điệu đó, vì vậy điều quan trọng là họ phải hiểu các quyền điều chỉnh việc sử dụng font chữ đã phát triển như thế nào kể từ thời điểm ấy.

Richard Moore Associates đã tiếp cận môi trường đang thay đổi này như thế nào?

Richard Moore: Chúng tôi chuyên phát triển các hệ thống nhận diện thương hiệu mang tính chiến lược. Phần lớn các đề xuất do chúng tôi tạo ra cuối cùng được sử dụng để xây dựng bộ tiêu chuẩn nhận diện thương hiệu của doanh nghiệp, làm cơ sở hướng dẫn những bên khác tạo ra các sản phẩm truyền thông thương hiệu. Những font chữ được lựa chọn để thể hiện tiếng nói của thương hiệu sẽ được xác định bằng tên thương mại và minh họa trong bộ hướng dẫn nhận diện thương hiệu.

Bất cứ khi nào sử dụng một font chữ cần được điều chỉnh để bổ sung ký tự tiếng Việt, chúng tôi đều mua font chữ gốc để bảo đảm việc sử dụng bắt đầu từ một nguồn hợp pháp, có giấy phép. Chúng tôi thường cung cấp cho khách hàng font chữ đã được bổ sung ký tự tiếng Việt, vẫn giữ tên thương mại của font chữ và thêm chữ “VN”.

Mặc dù việc bổ sung ký tự tiếng Việt là thực tiễn sản xuất phổ biến vào thời điểm đó, ngày nay chúng tôi cũng cần xác định liệu giấy phép có cho phép chỉnh sửa, phân phối lại và triển khai cho khách hàng hay không.

Thập niên 2020 — Bối cảnh cấp phép hiện nay

Sau tất cả những phát triển về kỹ thuật, thương mại và pháp lý , môi trường font chữ ngày nay đã thay đổi như thế nào so với thời điểm ông mới đến Việt Nam?

Richard Moore: Như đã đề cập, các loại hình phương tiện sử dụng font chữ đã nhiều lên, và cách thức cấp phép cũng như tiếp thị font chữ cũng đa dạng hơn. Ngoài ra còn có những động lực khác. Một trong số đó là mọi người đã nhận thức rõ hơn về quyền sở hữu trí tuệ nói chung và sự cần thiết phải tuân thủ các quyền này, ngay cả khi phải trả chi phí.

Đồng thời, việc tìm kiếm các font chữ hỗ trợ tiếng Việt miễn phí đã trở nên dễ dàng hơn; nhiều font chữ là font chữ mã nguồn mở, có thể được tự do sử dụng, chỉnh sửa và chia sẻ. Danh mục Google Fonts miễn phí hiện có gần 2.000 họ font chữ mã nguồn mở, trong đó nhiều họ hỗ trợ ký tự tiếng Việt; ngoài ra còn có những danh mục font chữ mã nguồn mở miễn phí khác.

Tuy nhiên, thị trường font chữ được cấp phép thương mại mang đến cho nhà thiết kế lựa chọn rộng hơn nhiều — hàng chục nghìn họ font chữ. Vào tháng 7 năm nay tại thành phố New York, tôi đã tham dự triển lãm thường niên của Câu Lạc Bộ Font chữ Quốc tế (Type Directors Club) về thiết kế lấy font chữ làm trọng tâm trên nhiều phương tiện truyền thông, từ quảng cáo in đến website, bao gồm cả hạng mục thiết kế font chữ. Có rất nhiều font chữ mới ra mắt với tính sáng tạo cao, đáp ứng nhu cầu của các nhà thiết kế và khách hàng trong việc tạo ra một giọng điệu tinh tế, khác biệt trên thị trường cạnh tranh.

Bản thân các giấy phép font chữ đã phát triển như thế nào?

Richard Moore: Giấy phép bản desktop (desktop license) vẫn là loại giấy phép nền tảng, cho phép cài đặt font chữ trên máy tính của nhà thiết kế hoặc nhân viên và sử dụng font chữ đó để tạo tài liệu in, logo, bao bì, biển hiệu và các sản phẩm đồ họa tĩnh.

Tuy nhiên, hiện nay có các loại giấy phép riêng cho việc sử dụng trên web, quảng cáo kỹ thuật số, nhúng vào ứng dụng hoặc phần mềm, nhúng vào tài liệu/sách điện tử, phân phối cho nhà cung cấp, chỉnh sửa font chữ, triển khai thương hiệu trên toàn doanh nghiệp và sử dụng trên máy chủ — tức là trường hợp cài đặt font chữ để tự động tạo phương tiện truyền thông hoặc tài liệu. Giấy phép dành cho doanh nghiệp (Business license) có thể gộp nhiều mục đích sử dụng như vậy, nhưng các hạng mục được cấp phép phải được nêu rõ trong thỏa thuận.

Một thay đổi khác trong lĩnh vực font chữ ảnh hưởng đến cách nhà thiết kế tiếp cận các thư viện font chữ là sự phát triển của giấy phép subcription. Các giấy phép này cho phép người đăng ký tiếp cận những thư viện font chữ lớn, nhưng quyền sử dụng các font chữ đó thường phụ thuộc vào việc gói subcription có hiệu lực tới khi nào và các điều khoản của dịch vụ.

Khi nào một doanh nghiệp nên bắt đầu cân nhắc việc mua Business License cho font chữ?

Richard Moore: Theo tôi, vấn đề phụ thuộc vào cả quy mô lẫn mức độ đa dạng.

Quy mô thể hiện ở việc có nhiều người trong và ngoài doanh nghiệp sử dụng font chữ hay không; mức độ đa dạng thể hiện ở việc font chữ được sử dụng trong nhiều nhóm mục đích đã được xác lập trong hệ thống cấp phép hiện nay.

Thưa anh Cường, các thông lệ cấp phép hiện đại này có phù hợp với pháp luật Việt Nam không?

Phùng Quang Cường: Khi chủ sở hữu quyền tác giả đối với một font chữ yêu cầu người dùng trả phí cấp phép để sử dụng, bất kỳ ai có nhu cầu sử dụng font chữ đó đều nên xem xét kỹ các điều khoản và điều kiện áp dụng của Thỏa thuận cấp phép người dùng cuối (End User License Agreement — EULA).

EULA xác lập quyền và nghĩa vụ của cả chủ sở hữu quyền tác giả lẫn người dùng cuối, bao gồm phí cấp phép, mục đích sử dụng được phép, thời hạn giấy phép và các điều kiện khác điều chỉnh việc sử dụng phần mềm.

Nếu người dùng không tuân thủ các điều khoản đó, họ có thể phải chịu trách nhiệm về hành vi xâm phạm quyền tác giả.

Pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam ghi nhận rõ việc cấp phép quyền tác giả, và việc áp dụng EULA hoàn toàn phù hợp với pháp luật Việt Nam.

Ngay cả khi doanh nghiệp chỉ thực hiện hoạt động truyền thông trong phạm vi Việt Nam, doanh nghiệp vẫn cần tuân thủ thỏa thuận cấp phép áp dụng đối với phần mềm font chữ mà mình sử dụng. Quyền tác giả phát sinh bảo hộ kể từ thời điểm tác phẩm đáp ứng các điều kiện bảo hộ theo pháp luật, mặc dù việc đăng ký có thể trở nên quan trọng nếu cần tiến hành các thủ tục thực thi quyền.

Ứng phó với bối cảnh cấp phép font chữ hiện nay

Người phỏng vấn

Hiểu được bối cảnh cấp phép hiện nay đã hình thành như thế nào mới chỉ là bước đầu. Các nhà lãnh đạo doanh nghiệp còn phải quyết định tổ chức của mình nên ứng phó ra sao. Mục tiêu không chỉ đơn thuần là tuân thủ pháp luật. Đó còn là bảo vệ những tài sản thương hiệu có giá trị, quản lý tài sản trí tuệ một cách có trách nhiệm, duy trì mối quan hệ hiệu quả với các chủ sở hữu quyền và tránh những rủi ro kinh doanh không cần thiết.

Thưa ông Richard, nếu một doanh nghiệp được chủ sở hữu quyền đối với font chữ liên hệ, trước tiên doanh nghiệp nên làm gì?

Richard Moore: Cách ứng phó tốt nhất phụ thuộc vào mức độ quan trọng của font chữ đối với hình ảnh thương hiệu, phạm vi sử dụng rộng hay hẹp, cũng như mức độ khác biệt giữa cách sử dụng font chữ thực tế với các điều khoản giấy phép và quyền sở hữu trí tuệ mà chủ sở hữu quyền tuyên bố. Tùy thuộc vào những yếu tố này, doanh nghiệp có thể cân nhắc nhiều phương án khác nhau.

Ở một thái cực, doanh nghiệp có thể đồng ý, thanh toán và hợp thức hóa việc sử dụng hiện tại.

Một phương án tốt hơn là yêu cầu bên đưa ra khiếu nại cung cấp bằng chứng về cách font chữ hoặc các họ font chữ được nêu trong khiếu nại thực sự đang được sử dụng. Nếu bên đó yêu cầu kiểm toán font chữ, hãy đề nghị cố vấn pháp lý thông báo rằng doanh nghiệp không thể tiến hành một cuộc kiểm toán nội bộ trên diện rộng khi chưa hiểu rõ phạm vi và cơ sở của khiếu nại. Sau đó, hãy tiến hành rà soát nội bộ một cách kín đáo và đối chiếu kết quả với những thông tin đã nhận được từ bên khiếu nại.

Sau khi đã hiểu rõ hơn tình hình của mình, doanh nghiệp có những lựa chọn nào?

Richard Moore: Khi đã hiểu rõ hơn tình hình, hãy đàm phán để có một giấy phép với phạm vi hẹp hơn. Giấy phép đó nên cố gắng bao quát toàn bộ việc sử dụng trước đây; đồng thời, nếu font chữ gốc chưa có ký tự tiếng Việt, cần yêu cầu bổ sung các ký tự này cho việc sử dụng trong tương lai. Doanh nghiệp cũng có thể cân nhắc việc mua Business License.

Một lựa chọn khác là thay thế các font chữ hiện tại bằng một font chữ khác có mã nguồn mở, hỗ trợ ký tự tiếng Việt và quan trọng nhất là phù hợp với các tiêu chí hình ảnh thương hiệu.

Hoặc đối với một thương hiệu lớn, doanh nghiệp có thể đặt thiết kế riêng một họ font chữ độc quyền.

Nếu lựa chọn phương án này, hãy bảo đảm không chỉnh sửa, chuyển đổi định dạng, đổi tên hoặc xây dựng font chữ mới dựa trên một tệp font chữ thương mại hiện có. Ngay cả tại những quốc gia như Hoa Kỳ, nơi luật bản quyền không bảo hộ thiết kế của một font chữ, mã phần mềm trong tệp font chữ — chẳng hạn mã liên quan đến khoảng cách giữa các chữ cái — vẫn có thể được kế thừa từ tệp font chữ trước đó và trở thành căn cứ cho một khiếu nại.

Dựa trên nghiên cứu của ông, những tình huống như vậy thường được giải quyết như thế nào?

Richard Moore: Trong quá trình rà soát các tranh chấp cấp phép font chữ lớn đã được công bố rộng rãi, phần lớn vụ việc xuất phát từ Hoa Kỳ và số lượng chúng tôi tìm thấy không nhiều. Tuy nhiên, hiện nay các hãng thiết kế chữ thường liên hệ người dùng về việc sử dụng font chữ không có giấy phép hoặc có giấy phép không đầy đủ; phần lớn vụ việc được giải quyết bên ngoài tòa án và không công khai. Một báo cáo cho biết một hãng thiết kế chữ thu được doanh thu từ hoạt động thực thi giấy phép tương đương doanh thu từ hoạt động cấp phép thông thường, và mô tả việc này là “bán giấy phép hồi tố”.

Thưa ông Cường, lời khuyên của Richard phù hợp như thế nào với khuôn khổ pháp luật hiện hành của Việt Nam?

Phùng Quang Cường: Mặc dù pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam đã khắc phục nhiều hạn chế trong công tác thực thi và bảo hộ quyền tác giả từng tồn tại trước thập niên 2000 và 2010, pháp luật vẫn chưa thể loại bỏ mọi hành vi xâm phạm quyền tác giả, đặc biệt là các hành vi ảnh hưởng đến tác giả và nhà phát triển phần mềm font chữ.

Việc tôn trọng và tuân thủ các điều khoản của EULA phù hợp với những nguyên tắc được quy định trong Bộ luật Dân sự Việt Nam về thỏa thuận tự nguyện giữa các bên.

Do đó, các doanh nghiệp sử dụng phần mềm font chữ cần xem xét kỹ và tuân thủ các yêu cầu cấp phép do chủ sở hữu quyền tác giả đặt ra. Doanh nghiệp nên tránh sử dụng phần mềm font chữ cho mục đích thương mại khi chưa có sự cho phép cần thiết, bởi hành vi đó có thể cấu thành hành vi xâm phạm quyền tác giả theo pháp luật Việt Nam.