Ký kết MOU và bổ nhiệm chức vụ: Khi hình thức che mờ giá trị thật

Chúng ta đã quen với những bức ảnh ký kết đầy hoa và backdrop rực rỡ, những chức danh quốc tế nghe rất kêu. Nhưng đằng sau ánh đèn flash ấy, bao nhiêu hợp tác thật sự được triển khai? Bao nhiêu chức danh tạo ra giá trị?

Trong vài năm trở lại đây, cụm từ “MOU” (Memorandum of Understanding – biên bản ghi nhớ hợp tác) và các thông báo “bổ nhiệm đại diện, giám đốc khu vực, trưởng văn phòng quốc tế” xuất hiện ngày càng dày đặc trên truyền thông doanh nghiệp Việt Nam.

Nhiều quyết định gây ồn ào vì tên tuổi mới lạ, trẻ tuổi hay gắn mác “quốc tế”. Nhưng thực tế phía sau đôi khi lại trống rỗng: hợp tác không đi vào hoạt động cụ thể, người được bổ nhiệm không đủ uy tín hoặc không triển khai được gì đáng kể.

Khi MOU trở thành “bản hợp đồng PR”

Theo đúng bản chất, MOU là cam kết thiện chí giữa các bên nhằm hướng tới hợp tác chiến lược, mở ra cơ hội kinh doanh, nghiên cứu hay chuyển giao công nghệ. Tuy nhiên, ở Việt Nam, không ít doanh nghiệp biến MOU thành “bản hợp đồng hình ảnh”, ký cho có thông cáo báo chí, đăng ảnh trên mạng xã hội, rồi để đó.

Social Proof (Robert Cialdini) giải thích hiện tượng này: con người có xu hướng tin tưởng và đánh giá cao những gì được nhiều người công nhận. Một tấm ảnh ký kết với đối tác quốc tế, hay tên tuổi nghe “tây” có thể nhanh chóng nâng hình ảnh doanh nghiệp trong mắt công chúng.

Halo Effect cũng phát huy tác dụng: một sự kiện ký kết hoành tráng dễ khiến người xem mặc định cho rằng hợp tác này “chắc tầm cỡ”.

Nhưng khi sau đó không có dự án chung, không có sản phẩm hay kết quả cụ thể, hình ảnh ấy trở thành hào quang rỗng. Đặc biệt trong giới chuyên môn, uy tín doanh nghiệp có thể sụt giảm khi họ nhận ra: ký kết chỉ để làm màu, không có năng lực triển khai. Không chỉ vậy, những màn MOU “cho đẹp” còn gây lãng phí nguồn lực, bỏ lỡ cơ hội hợp tác thật và khiến nhà đầu tư dè chừng.

Thực tế: nhiều hội chợ, triển lãm quốc tế từng chứng kiến cảnh doanh nghiệp Việt ký MOU dồn dập nhưng vài năm sau không thấy sản phẩm hay dự án nào triển khai. Một số hiệp hội chuyên ngành thừa nhận: tỷ lệ MOU thực sự đi vào hợp tác ở mức rất thấp.

Bổ nhiệm chức vụ “cho oai”: Con dao hai lưỡi

Song song với “MOU hình thức” là trào lưu bổ nhiệm người làm đại diện, giám đốc, cố vấn quốc tế… để khoe “chúng tôi đã có mặt ở nước ngoài”. Đáng tiếc, không ít trường hợp chỉ định người thiếu kinh nghiệm, không có đóng góp chuyên môn, thậm chí đơn giản vì họ là du học sinh hay một nhân viên cũ sang định cư hoặc kết hôn. Nghe qua có vẻ “mở rộng toàn cầu”, nhưng khi người được bổ nhiệm không đủ năng lực kết nối ngành, không triển khai được hoạt động chuyên môn hay thương mại, thì chức danh trở thành tấm biển danh thiếp vô nghĩa.

Impression Management (Erving Goffman) cảnh báo: hình ảnh tổ chức chỉ bền vững nếu màn “trình diễn” phù hợp với năng lực thực chất. Khi công chúng, đặc biệt là giới chuyên môn, nhận ra khoảng cách giữa “chức danh” và “thực lực”, hiệu ứng ngược sẽ xảy ra: doanh nghiệp bị xem là đánh bóng tên tuổi rẻ tiền. Signaling Theory cũng giải thích: việc bổ nhiệm người không đủ uy tín là tín hiệu sai lệch, khiến đối tác nghi ngờ năng lực nội bộ.

Thực tế quốc tế đã cho thấy hậu quả: BYJU’S, kỳ lân EdTech Ấn Độ, mở rộng rầm rộ sang Mỹ và châu Âu, bổ nhiệm lãnh đạo trẻ thiếu kinh nghiệm nhưng sau đó rơi vào khủng hoảng tài chính, phải thu hẹp quy mô và đối diện thủ tục phá sản. WeWork cũng từng sụp đổ sau khi phô trương hình ảnh học tập toàn cầu nhưng quản trị yếu.

Ở Việt Nam, không ít tổ chức công bố bổ nhiệm “giám đốc đại diện” tại Mỹ hay châu Âu nhưng văn phòng chỉ tồn tại trên giấy, người đại diện thiếu năng lực và nhanh chóng bị giới trong nghề nhìn ra, đánh giá thiếu nghiêm túc.

Mất niềm tin và làm loãng thương hiệu

Thoạt đầu, những bản MOU hoành tráng hay các chức danh quốc tế hào nhoáng có thể tạo sóng truyền thông và gây tiếng vang ngắn hạn. Nhưng về dài hạn, chúng trở thành “con dao hai lưỡi”. Khi không có hoạt động cụ thể để chứng minh, giới chuyên môn sẽ nhìn nhận doanh nghiệp như một đơn vị chỉ biết làm hình thức, thiếu chiều sâu chuyên môn và năng lực triển khai thực tế.

Các đối tác quốc tế cũng dễ mất niềm tin khi nhận thấy tín hiệu sai lệch từ những bổ nhiệm yếu năng lực, từ đó hạn chế hợp tác thật sự.

Ngay cả nội bộ doanh nghiệp cũng bị ảnh hưởng: những nhân sự giỏi, vốn mong muốn làm việc trong môi trường chuyên nghiệp, có thể mất động lực khi thấy hình thức được ưu tiên hơn giá trị thật. Không chỉ uy tín bị bào mòn, nguồn lực đầu tư cũng bị lãng phí, cơ hội kinh doanh bị bỏ lỡ và nhà đầu tư tiềm năng có thể quay lưng.

Tiêu chí để ký kết và bổ nhiệm có giá trị

Để tránh rơi vào “bẫy hình thức”, doanh nghiệp cần chiến lược rõ ràng trước khi ký MOU: xác định mục tiêu hợp tác, kế hoạch triển khai và đội ngũ phụ trách cụ thể. Việc lựa chọn đối tác phải dựa trên năng lực thật chứ không chỉ tên tuổi nghe “oai”.

Với các vị trí đại diện quốc tế, người được bổ nhiệm cần có uy tín ngành, hiểu thị trường sở tại, sở hữu mạng lưới kết nối và thành tích rõ ràng. Mỗi quyết định ký kết hay bổ nhiệm nên được truyền thông minh bạch, đi kèm kế hoạch triển khai, mốc thời gian, chỉ số đo lường cụ thể.

Chẳng hạn, sau 12 tháng, một MOU nên có ít nhất một dự án thử nghiệm, hợp đồng dịch vụ hoặc sản phẩm đồng phát triển được ra mắt; nếu không đạt, cần đánh giá lại tính khả thi của hợp tác.

Giá trị thật mới giữ được uy tín lâu dài

Những thương hiệu thành công cho thấy ký kết hay bổ nhiệm có thể trở thành đòn bẩy chiến lược nếu được làm thật. Nike không chỉ tài trợ thể thao mà gắn hợp tác với triết lý “Just Do It”, triển khai các chiến dịch bền vững như Dream Crazy cùng Colin Kaepernick, vừa tạo tác động xã hội vừa thúc đẩy doanh thu mạnh mẽ.

VinFast khi mở rộng sang Mỹ và châu Âu đã công bố rõ kế hoạch sản xuất, bán hàng, bảo hành, tạo niềm tin thay vì chỉ dừng ở tuyên bố “mở văn phòng”. Đại học Fulbright Việt Nam cũng là ví dụ đáng chú ý: mỗi lần ký kết quốc tế, trường đều đi kèm chương trình nghiên cứu, trao đổi giảng viên và hợp tác học thuật cụ thể, nhờ vậy nhận được sự tôn trọng của giới chuyên môn trong và ngoài nước.

Trong một thị trường ngày càng minh bạch, mọi chiêu trò hình ảnh sẽ nhanh chóng bị bóc trần. Doanh nghiệp không thể trông chờ vào ánh đèn flash mãi; chỉ năng lực và kết quả mới giữ được niềm tin lâu dài. Một MOU chỉ có ý nghĩa khi biến thành dự án hợp tác rõ ràng; một chức danh quốc tế chỉ giá trị khi người được bổ nhiệm đủ uy tín và tạo ra hoạt động nổi bật.

“Ánh đèn sân khấu có thể giúp bạn được chú ý một lần, nhưng chỉ giá trị thật mới giữ được sự tôn trọng lâu dài.”