Từ kỹ thuật tàu thủy đến ngành bao bì? Liệu bạn có dám thay đổi?

hôm nay lúc 09:47
51
0

Có một điều khá thú vị trong hành trình nghề nghiệp của tôi: được đào tạo về kỹ thuật tàu thủy nhưng lại dành hơn 10 năm để làm việc với những cuộn màng nhựa, máy in và dây chuyền sản xuất bao bì. Hai lĩnh vực tưởng chừng chẳng liên quan, nhưng chính nền tảng kỹ thuật đã giúp tôi hình thành cách nhìn nghiêm túc về sản xuất, chất lượng và trách nhiệm của một người làm nghề.

Tôi là Phan Văn Huy, hiện là CEO Công ty Cổ phần Vinpack. Nhìn lại chặng đường từ những ngày đầu kinh doanh bao bì đến khi trực tiếp tham gia điều hành nhà máy, tôi nhận ra ngành này có nhiều câu chuyện đáng nói hơn những gì người tiêu dùng thường thấy. Đằng sau một chiếc túi nilon vài trăm đồng hay một chiếc hộp giấy đẹp mắt là những bài toán về nguyên liệu, chi phí, chất lượng, môi trường và cả cách doanh nghiệp cạnh tranh với nhau.

Từ ngành kỹ thuật tàu thủy đến quyết định khởi nghiệp với bao bì

Tôi sinh ra tại Phú Yên và theo học ngành Kỹ thuật Tàu thủy. Đây là lĩnh vực đòi hỏi sự chính xác, tính kỷ luật và khả năng tư duy về hệ thống kỹ thuật. Những kiến thức được học không trực tiếp dạy tôi cách kinh doanh, nhưng tạo ra nền tảng để sau này tiếp cận máy móc, quy trình và những vấn đề phát sinh trong sản xuất.

Khi bắt đầu tìm hiểu và kinh doanh bao bì, tôi không xuất thân từ một gia đình có truyền thống trong ngành. Những năm đầu chủ yếu là hoạt động thương mại, tìm nguồn hàng, gặp gỡ khách hàng và tìm hiểu nhu cầu thực tế của thị trường. Công việc tưởng như đơn giản, nhưng càng làm tôi càng nhận ra bao bì không chỉ là một sản phẩm được mua đi bán lại. Với doanh nghiệp, bao bì còn liên quan đến hình ảnh thương hiệu, khả năng bảo quản hàng hóa và chi phí vận hành.

Giai đoạn kinh doanh thương mại cũng giúp tôi nhận ra một hạn chế: khi chưa trực tiếp sản xuất, doanh nghiệp khó chủ động hoàn toàn về tiến độ, chất lượng và khả năng điều chỉnh sản phẩm theo yêu cầu. Một đơn hàng có thể được thống nhất rất rõ về mẫu mã và giá cả, nhưng để sản phẩm hoàn thiện đáp ứng đúng các tiêu chí kỹ thuật lại là câu chuyện khác.

Từ những trải nghiệm đó, tôi cùng đội ngũ quyết định chuyển dần sang tự tổ chức sản xuất. Đầu tư nhà xưởng khi nguồn lực còn hạn chế không phải lựa chọn dễ dàng. Máy móc, nguyên vật liệu, nhân sự và vận hành đều đòi hỏi vốn, trong khi doanh nghiệp vẫn phải duy trì dòng tiền để tồn tại. Làm thương mại có những khó khăn riêng, nhưng bước vào sản xuất đồng nghĩa với việc phải chịu trách nhiệm sâu hơn đối với từng sản phẩm đưa ra thị trường.

Từ một cơ sở nhỏ tại Tân Phú, hành trình ấy dần phát triển thành hoạt động sản xuất ở quy mô lớn hơn. Tuy nhiên, điều tôi xem trọng nhất không đơn thuần là diện tích nhà xưởng hay số lượng máy móc, mà là khả năng hiểu và kiểm soát những gì mình đang làm.

Thị trường bao bì Việt Nam: Khi giá rẻ trở thành áp lực cạnh tranh

Một trong những thực tế dễ nhận thấy khi kinh doanh bao bì là sự nhạy cảm về giá. Điều này hoàn toàn dễ hiểu, bởi bao bì thường được tính vào chi phí của từng sản phẩm. Với những doanh nghiệp tiêu thụ hàng chục nghìn hoặc hàng triệu đơn vị mỗi năm, mức chênh lệch nhỏ trên mỗi chiếc túi hay hộp giấy cũng có thể tạo ra khác biệt đáng kể về ngân sách.

Tuy nhiên, vấn đề bắt đầu xuất hiện khi giá bán trở thành tiêu chí gần như duy nhất để đánh giá nhà cung cấp.

Lấy ví dụ hai đơn vị cùng báo giá một loại túi nhựa có kích thước tương đương. Nếu chỉ nhìn hình ảnh hoặc bảng giá, khách hàng rất khó nhận biết sự khác nhau về độ dày, loại nguyên liệu, khả năng chịu tải, chất lượng đường hàn hay mức độ ổn định giữa các lô hàng. Những yếu tố này đều ảnh hưởng đến giá thành. Vì vậy, hai sản phẩm trông giống nhau chưa chắc đã có cùng chất lượng hoặc đáp ứng cùng một yêu cầu sử dụng.

Tôi cho rằng cạnh tranh về giá là điều cần thiết, nhưng cạnh tranh chỉ thực sự có ý nghĩa khi các bên đang so sánh những sản phẩm có tiêu chuẩn tương đương. Một doanh nghiệp có thể giảm giá nhờ tối ưu quy trình hoặc nâng cao năng suất. Ngược lại, nếu cắt giảm những yếu tố kỹ thuật cần thiết chỉ để đạt mức giá thấp hơn, rủi ro cuối cùng có thể chuyển sang khách hàng.

Một vấn đề khác là bao bì đôi khi được lựa chọn dựa trên mẫu mã nhiều hơn công năng. Một chiếc túi đẹp chưa chắc phù hợp để chứa sản phẩm có trọng lượng lớn. Một cấu trúc màng ghép có hình thức bắt mắt cũng chưa chắc đáp ứng tốt yêu cầu chống ẩm, cản oxy hoặc bảo quản thực phẩm. Ngược lại, sử dụng loại bao bì có cấu trúc quá phức tạp so với nhu cầu cũng có thể gây lãng phí không cần thiết.

Theo tôi, điều thị trường cần không phải là sản phẩm ngày càng dày hơn, nhiều lớp hơn hay đắt tiền hơn, mà là bao bì được thiết kế đúng với mục đích sử dụng. Để làm được điều đó, nhà sản xuất phải hiểu sản phẩm của khách hàng, còn bên đặt hàng cũng cần được cung cấp đầy đủ thông tin kỹ thuật thay vì chỉ nhận một bảng giá.

Những vấn đề trên không có nghĩa tất cả doanh nghiệp bao bì đều chạy theo giá rẻ hoặc thiếu minh bạch. Thị trường vẫn có nhiều đơn vị đầu tư nghiêm túc vào công nghệ và chất lượng. Nhưng nếu thiếu những tiêu chí đánh giá rõ ràng, doanh nghiệp làm tốt cũng khó chứng minh sự khác biệt, còn khách hàng lại khó lựa chọn đúng.

Bao bì xuất hiện ở khắp nơi, nhưng chúng ta đã thực sự quan tâm đến cách sử dụng?

Có một nghịch lý trong ngành mà tôi thường suy nghĩ: bao bì giúp bảo vệ sản phẩm, giảm hư hỏng trong vận chuyển và hỗ trợ hoạt động thương mại, nhưng sau khi hoàn thành nhiệm vụ, một lượng lớn lại nhanh chóng trở thành rác thải.

Chỉ cần nhìn vào sinh hoạt thường ngày, chúng ta có thể thấy bao bì xuất hiện từ những túi đựng thực phẩm ngoài chợ, hộp giao đồ ăn, túi mua sắm đến các lớp đóng gói hàng thương mại điện tử. Nhiều loại chỉ được sử dụng trong thời gian rất ngắn nhưng có thể tồn tại lâu dài trong môi trường nếu không được thu gom và xử lý phù hợp.

Theo báo cáo được Ngân hàng Thế giới công bố năm 2022, Việt Nam ước tính có khoảng 3,1 triệu tấn chất thải nhựa được thải ra trên đất liền mỗi năm, trong đó ít nhất 10% có thể đi vào đại dương. Đây là số liệu ước tính tại thời điểm nghiên cứu, nhưng đủ cho thấy vấn đề rác thải nhựa không thể được giải quyết chỉ bằng những lời kêu gọi chung chung.

Một nghiên cứu khác của Ngân hàng Thế giới và IFC công bố năm 2021 cũng chỉ ra rằng Việt Nam đã bỏ lỡ khoảng 75% giá trị vật liệu của bốn nhóm nhựa phổ biến được nghiên cứu, tương đương 2,2–2,9 tỷ USD mỗi năm, do lượng nhựa thải bỏ không được thu hồi và tái chế thành vật liệu có giá trị.

Những con số này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở việc chúng ta sử dụng bao nhiêu bao bì, mà còn ở cách thiết kế, thu gom, phân loại và xử lý chúng sau sử dụng.

Từ góc nhìn của người làm sản xuất, tôi không cho rằng có thể đơn giản loại bỏ toàn bộ bao bì nhựa khỏi đời sống. Với thực phẩm, dược phẩm hay nhiều loại hàng hóa cần bảo quản, vật liệu nhựa vẫn có những ưu điểm đáng kể về độ bền, khối lượng, khả năng chống ẩm và chi phí. Nhưng thừa nhận vai trò của nhựa không đồng nghĩa với việc xem nhẹ tác động môi trường mà nó gây ra.

Điều cần thay đổi là cách sử dụng. Doanh nghiệp nên xem xét khả năng giảm vật liệu không cần thiết, lựa chọn kết cấu phù hợp và cân nhắc phương án tái chế ngay từ giai đoạn thiết kế. Người tiêu dùng cũng cần hạn chế sử dụng bao bì một lần khi không thực sự cần thiết, đồng thời tăng cường tái sử dụng và phân loại rác đúng cách.

Đừng để hai chữ "bao bì xanh" chỉ còn là một thông điệp quảng cáo

Sự quan tâm dành cho môi trường đang tạo ra thay đổi trong ngành bao bì. Các loại túi tái sử dụng, vật liệu tái chế, nhựa phân hủy sinh học và những giải pháp giảm sử dụng nhựa nguyên sinh được nhắc đến nhiều hơn. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải minh bạch hơn về đặc tính sản phẩm.

Chẳng hạn, nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa nhựa có khả năng phân rã thành các mảnh nhỏ và nhựa có thể phân hủy sinh học trong những điều kiện xác định. Hai quá trình này không giống nhau. Một vật liệu có thể bị phân mảnh dưới tác động của ánh sáng hoặc nhiệt nhưng điều đó không tự động chứng minh rằng nó đã được phân hủy sinh học hoàn toàn. Ngay cả những vật liệu có khả năng phân hủy sinh học cũng cần điều kiện xử lý phù hợp và thời gian nhất định.

Vì vậy, theo tôi, khi nói một loại bao bì thân thiện với môi trường, doanh nghiệp cần giải thích rõ sản phẩm được làm từ vật liệu gì, có thể tái chế hay phân hủy trong điều kiện nào và các tuyên bố đó được chứng minh bằng tiêu chuẩn hoặc kết quả thử nghiệm nào. Chỉ sử dụng màu xanh lá cây, biểu tượng chiếc lá hay những cụm từ mang tính quảng cáo là chưa đủ.

Một quan niệm khác cũng cần xem xét là cứ chuyển từ túi nhựa sang túi giấy hoặc túi vải thì chắc chắn tốt hơn cho môi trường. Trên thực tế, tác động môi trường còn phụ thuộc vào nguyên liệu, quá trình sản xuất, số lần sử dụng và phương thức xử lý sau cùng. Một chiếc túi được thiết kế để tái sử dụng nhiều lần nhưng chỉ dùng một lần rồi bỏ đi sẽ không phát huy đầy đủ lợi ích như kỳ vọng.

Tại Việt Nam, việc triển khai trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR) đối với một số nhóm sản phẩm và bao bì từ năm 2024 cũng cho thấy trách nhiệm môi trường đang dần được đưa vào khuôn khổ pháp lý cụ thể. Đây là một thay đổi đáng chú ý, bởi trách nhiệm đối với bao bì không nên chỉ kết thúc khi sản phẩm được bán ra thị trường.

Tôi nghĩ ngành bao bì sẽ có những bước tiến thực chất hơn nếu doanh nghiệp sẵn sàng trao đổi thẳng thắn cả về ưu điểm lẫn giới hạn của từng vật liệu. Không có giải pháp nào phù hợp với mọi nhu cầu, và cũng không nên biến trách nhiệm môi trường thành cuộc đua xem ai sử dụng nhiều thông điệp "xanh" hơn.

Khởi nghiệp không nhất thiết phải bắt đầu từ một ý tưởng hào nhoáng

Nhìn lại quá trình chuyển từ một người được đào tạo về kỹ thuật tàu thủy sang kinh doanh và sản xuất bao bì, tôi nhận thấy khởi nghiệp đôi khi bắt đầu từ những công việc rất bình thường. Không phải ngành nào cũng có sản phẩm công nghệ nổi bật hoặc mô hình kinh doanh dễ thu hút sự chú ý. Có những lĩnh vực chỉ xoay quanh máy móc, nguyên vật liệu, đơn hàng và những vấn đề phát sinh mỗi ngày, nhưng vẫn đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế.

Điều tôi học được là kiến thức chuyên môn ban đầu không nhất thiết quyết định toàn bộ con đường nghề nghiệp. Khi bước vào một lĩnh vực mới, người khởi nghiệp cần chấp nhận học lại rất nhiều thứ, từ cách vận hành thị trường, quản lý tài chính, tuyển dụng nhân sự đến những chi tiết kỹ thuật tưởng chừng nhỏ nhặt.

Tôi cũng không cho rằng cứ mở rộng quy mô là đồng nghĩa với thành công. Một doanh nghiệp sản xuất có thể sở hữu nhiều máy móc nhưng vẫn gặp khó khăn nếu không kiểm soát được chất lượng, dòng tiền hoặc đánh mất niềm tin của khách hàng. Với tôi, tăng trưởng chỉ thực sự có giá trị khi doanh nghiệp đủ năng lực chịu trách nhiệm về những gì mình cung cấp.

Sau hơn một thập kỷ làm việc trong ngành bao bì, tôi vẫn cho rằng thị trường Việt Nam còn nhiều cơ hội phát triển, đặc biệt ở những giải pháp đóng gói phù hợp hơn với nhu cầu thực tế và có trách nhiệm hơn với môi trường. Tuy nhiên, cơ hội đó cũng đi kèm thách thức về chi phí, công nghệ và sự thay đổi trong nhận thức của cả nhà sản xuất lẫn người tiêu dùng.

Nếu được chia sẻ một điều với những người đang muốn khởi nghiệp, tôi sẽ nói rằng không nhất thiết phải bắt đầu bằng một lĩnh vực thời thượng. Hãy bắt đầu từ một vấn đề mà bạn có thể hiểu đủ sâu để giải quyết, và kiên trì xây dựng năng lực thực sự thay vì chỉ tìm kiếm kết quả trước mắt.

Tôi từng học về những con tàu, nhưng cuối cùng lại lựa chọn gắn bó với ngành bao bì. Con đường ấy có thể khác xa định hướng ban đầu, song cũng giúp tôi nhận ra rằng khởi nghiệp không chỉ là tìm ra một cơ hội kinh doanh, mà còn là quá trình học cách tạo ra giá trị và chịu trách nhiệm với những giá trị mình tạo ra.

Tài liệu tham khảo:

Đọc thêm về CEO Phan Văn Huy: https://vinpack.vn/tac-gia/phan-van-huy/