Tiền bối #13: Làm thế nào để người Việt nổi bật trong môi trường global agency?
Người Việt không thiếu lợi thế khi bước vào môi trường global. Chúng ta có sự am hiểu văn hóa bản địa, khả năng quan sát và sự bền bỉ. Nhưng giữa một môi trường quy tụ nhiều người giỏi đến từ những nền văn hóa khác nhau, có năng lực thôi chưa chắc đã đủ để tạo dấu ấn.
Trong cuộc trò chuyện cùng Brands Vietnam, anh Phan Trọng Bình, Executive Creative Director và Founder Bold Creative Training Lab, chia sẻ những quan sát từ nhiều năm làm việc tại các global agency: từ những lợi thế người Việt đang có, những điểm còn thiếu đến cách một người trẻ có thể khiến năng lực của mình được nhìn thấy trong một tổ chức lớn.
Series “Tiền bối” là chuỗi Podcast do Brands Vietnam và GIGAN Training Center hợp tác sản xuất, nhằm mang đến những bài học sâu sắc và triết lý làm nghề từ các tiền bối trong trong ngành truyền thông quảng cáo Việt Nam.
Có chất liệu nhưng chưa biết cách thể hiện
* Khi làm việc tại nhiều global agency và gặp gỡ đồng nghiệp đến từ các quốc gia khác nhau, có khoảnh khắc nào khiến anh nhận ra người Việt cũng có những lợi thế rất riêng trong môi trường global không?
Theo tôi, người Việt có rất nhiều lợi thế, đặc biệt là khả năng thấu hiểu con người và insight văn hóa. Chúng ta sống trong văn hóa này nên hiểu khá rõ cách người Việt suy nghĩ, phản ứng và hành xử. Về chất liệu, người Việt có rất nhiều. Có những insight rất hay mà người ngoài thị trường đôi khi phải mất nhiều thời gian mới quan sát được.
Nhưng vấn đề của người Việt là chúng ta thường chưa biết cách thể hiện những điều mình biết. Một người có thể có một insight rất hay nhưng khi trình bày lại không biết cách đưa insight đó vào đúng trọng tâm của vấn đề. Trong khi đó, nhiều đồng nghiệp nước ngoài được đào tạo bài bản hơn về cách trình bày và xây dựng framework. Họ nghe những gì mình nói, lấy những chất liệu thô đó rồi sắp xếp lại thành một hệ thống. Họ tạo cho ý tưởng một cấu trúc rõ ràng, khiến nó trở nên hoàn chỉnh và thuyết phục hơn.
Nhiều khi phần “ruột”, phần insight ban đầu vẫn là của người Việt. Nhưng người khác biết cách đóng gói nó. Theo tôi, đây là một trong những điểm người Việt còn thiếu. Không phải chúng ta thiếu năng lực hay thiếu insight, mà là chưa biết cách để người khác nhìn thấy giá trị của những gì mình biết.
Một vấn đề khác là sự ngần ngại. Nhiều người khi làm việc với đồng nghiệp nước ngoài thường sợ nói sai, sợ ý kiến của mình chưa đúng hoặc sợ phản biện. Trong khi ở môi trường global, phản biện là một phần bình thường của công việc. Mình có thể không đồng ý với cấp trên, miễn là có lập luận. Mình có thể bảo vệ quan điểm của mình, miễn là có cơ sở. Có insight là một chuyện. Nhưng mình phải biết trình bày insight đó, nói ra quan điểm của mình và bảo vệ nó bằng một lập luận rõ ràng.
Bên cạnh đó, tôi nghĩ người Việt có lợi thế về sự bền bỉ và khả năng đi đường dài. Mình có thể nóng giận, có thể bức xúc, nhưng ngày hôm sau vẫn mở máy, vẫn đến công ty và tiếp tục giải quyết công việc.
Nhưng lợi thế nào cũng có mặt trái. Đôi khi, người Việt có tâm lý thấy người khác làm gì thì mình cũng làm theo. Thấy một xu hướng xuất hiện thì mọi người cùng chạy theo. Thấy người khác đưa ra một lựa chọn nào đó thì mình bắt đầu nghĩ mình cũng nên làm như vậy. Mỗi người cần có chính kiến riêng. Mình có thể học hỏi người khác, nhưng không nên đánh mất chính kiến của mình.
Người Việt không cần trở thành một phiên bản khác để phù hợp với môi trường global. Điều quan trọng là giữ được những lợi thế vốn có, đồng thời học cách biến những gì mình biết thành một quan điểm rõ ràng. Bởi trong một môi trường có rất nhiều người giỏi, có năng lực thôi chưa chắc đã đủ. Người khác cũng phải nhìn thấy mình có gì, mình nghĩ gì và mình có thể đóng góp điều gì.
Đừng để ý tưởng chỉ nằm trong đầu
* Trong một môi trường global rất lớn, làm thế nào để một bạn trẻ không trở thành một “bánh răng nhỏ” mà có thể tạo được dấu ấn cá nhân?
Không phải chúng ta thiếu năng lực hay thiếu insight, mà là chưa biết cách để người khác nhìn thấy giá trị của những gì mình biết.
Tôi sẽ trả lời câu hỏi này dưới góc độ của một người làm creative. Tôi từng làm việc ở Lowe, TBWA, Saatchi và J. Walter Thompson. Điều đầu tiên tôi muốn nói là dù mới vào ở vị trí Junior, đừng nghĩ rằng mình không có cơ hội để thể hiện. Ví dụ, bạn là Junior Art. Trong một cuộc họp, mọi người có thể quan tâm nhiều hơn đến CD, Senior Art hoặc Senior Copy. Điều đó bình thường.
Nhưng mỗi lần nhận một brief, hãy chủ động nghe thật kỹ, đọc kỹ và tự làm bài. Tìm reference, phát triển idea, sketch, xây dựng KV... Chuẩn bị những gì cần thiết để biến suy nghĩ của mình thành một phương án cụ thể. Ngày hôm sau, khi vào họp, bạn có thể chờ mọi người trao đổi xong rồi xin vài phút để trình bày những phương án mình đã chuẩn bị. Điều quan trọng là đừng chỉ giữ ý tưởng trong đầu.
Tôi từng trải qua điều này. Lúc đó, người quản lý giao cho tôi một brief dài hai trang A4 và chỉ nói: “Đọc đi”.
Không ai ngồi xuống giải thích từng dòng cho tôi. Tôi hoàn toàn có thể nghĩ rằng brief không được hướng dẫn kỹ nên mình không làm. Nhưng tôi không làm vậy. Tôi đọc kỹ brief và sketch 20 phương án. Hôm sau, tôi mang 20 layout đến văn phòng, dán tất cả lên để trình bày. Cuối cùng, người quản lý chọn đến bảy phương án.
Câu chuyện đó trở thành một dấu ấn của tôi trong công ty.
Theo tôi, nhiều bạn hiện nay nhận một brief nhưng chỉ đưa ra hai ý tưởng. Có bạn thậm chí chỉ mô tả ý tưởng bằng lời, không có sketch hay reference. Nếu muốn tạo dấu ấn, bạn phải tìm cách thể hiện năng lực và chứng minh năng lực đó. Đừng chỉ nghĩ trong đầu. Hãy làm nó thành một thứ mà người khác có thể nhìn thấy.
Và khi mới bắt đầu, nếu chưa chắc mình có đủ chất lượng, hãy làm nhiều hơn để tăng cơ hội. Thử nhiều phương án, sau đó chọn ra những phương án tốt nhất. Trong một tổ chức lớn, năng lực không tự nhiên được nhìn thấy. Khi chưa có chức danh để người khác mặc nhiên lắng nghe mình, công việc chính là thứ giúp mình tạo ra sự chú ý.
Đừng chỉ nhìn vào phần việc của mình
* Khi đã bước vào một global agency, một bạn trẻ nên tận dụng môi trường đó như thế nào để phát triển?
Trước hết, đừng chỉ nhìn global agency như một cái tên đẹp trong CV. Nếu đã vào được, tôi nghĩ mình nên xem đó là một môi trường để học. Điều đáng học ở một global agency là cơ hội tiếp xúc với những khách hàng lớn, đội ngũ chuyên nghiệp và một hệ thống làm việc bài bản. Bạn sẽ được tiếp cận với template, format, framework và process được xây dựng từ mạng lưới khu vực hoặc toàn cầu. Có quy trình nhận brief, phát triển ý tưởng và triển khai một dự án.
Khi mới vào, bạn chỉ là một mắt xích nhỏ trong hệ thống đó. Vì vậy, hãy kiên nhẫn và làm thật tốt phần việc của mình. Nhưng sau đó, đừng chỉ cắm đầu vào phần việc của mình rồi làm như một con ngựa chạy thẳng. Hãy quan sát cả team vận hành như thế nào. Công việc của mình đang nằm ở đâu trong toàn bộ quy trình. Trước mình là ai, sau mình là ai và công việc cuối cùng sẽ đi đến đâu.
Điều đáng học ở một global agency là cơ hội tiếp xúc với những khách hàng lớn, đội ngũ chuyên nghiệp và một hệ thống làm việc bài bản.
Khi hiểu được vị trí của mình trong toàn bộ quỹ đạo của một dự án, mình sẽ biết mình cần làm gì tốt hơn. Theo tôi, mỗi vị trí cũng có một bộ năng lực khác nhau.
Nếu hiện tại là Junior Art, hãy tập trung làm tốt công việc của một Junior Art trước. Khi muốn đi lên một vị trí cao hơn, hãy bắt đầu quan sát và học thêm những năng lực cần thiết cho bước tiếp theo.
Đừng lo xa đến mức hôm nay đang là Junior nhưng đã áp lực vì chưa đủ khả năng làm một vị trí cao hơn. Hãy đi từng bước. Làm tốt vị trí hiện tại, rồi học thêm những gì cần thiết để đi tiếp.
Di sản của Creative Director
* Tên tuổi của một Creative Director thường gắn với những dự án mà họ từng thực hiện. Nhưng em nghĩ ngoài dự án, một người làm nghề còn có thể để lại nhiều giá trị khác. Theo anh, đâu là di sản của một Creative Director?
Thật ra, di sản của một Creative Director có rất nhiều. Nhưng nếu chọn những điều khiến tôi cảm thấy ý nghĩa nhất, tôi nghĩ có hai thứ.
Thứ nhất là những gì mình để lại cho tổ chức. Ví dụ, khi tôi làm ở Isobar, đó vốn là một công ty mạnh về PR và social. Nhưng khi tôi về, nhờ kinh nghiệm làm IMC trước đó, tôi cùng team bắt đầu tham gia những pitch mà trước đây công ty chưa từng làm.
Cái khó là thương hiệu của công ty lúc đó gắn với social. Công cụ chính của công ty cũng là social. Vì vậy, khi mình đi pitch một dự án ATL hay IMC, khách hàng sẽ đặt câu hỏi: “Một công ty chuyên social thì làm những việc này được không?”
Lúc đó, tôi phải dùng chính kinh nghiệm cá nhân để tạo niềm tin. Tôi đưa vào profile những công việc mình từng làm ở các môi trường trước để nói rằng: “Đúng là công ty này chưa có nhiều kinh nghiệm ở lĩnh vực này, nhưng tôi đã từng làm và tôi có thể dẫn dắt team thực hiện”.
Từ đó, tôi cùng team thắng được những dự án như Heineken, Sting, Danisa hay Prudential. Đó đều là những loại hình công việc mà trước đó Isobar chưa từng thắng.
Với tôi, đó cũng là một dạng di sản.
Một người đến một tổ chức không chỉ để làm tốt những gì công ty vốn đang làm. Đôi khi, giá trị của người đó nằm ở việc giúp tổ chức mở rộng sang một mảng mới hoặc xây dựng một năng lực mà trước đây công ty chưa có. Ví dụ, một công ty trước đây chỉ làm event có thể muốn mở rộng sang branding hay IMC. Khi tuyển một người về, họ không chỉ kỳ vọng người đó làm tốt công việc hiện tại mà còn có thể giúp xây dựng năng lực mới cho tổ chức.
Nếu sau khi mình rời đi, năng lực đó vẫn còn ở lại và team vẫn có thể tiếp tục làm những công việc ấy, thì tôi nghĩ đó là một di sản.
Di sản thứ hai, và cũng là điều khiến tôi cảm thấy vui nhất, là con người. Tôi từng phỏng vấn nhiều bạn chưa thực sự giỏi ở thời điểm đó, nhưng tôi nhìn thấy ở họ tiềm năng để đi xa hơn vị trí hiện tại. Có những bạn đang ở cuối cấp Senior Copywriter, nhưng tôi tuyển họ cho một vị trí cao hơn vì tôi thấy họ đã gần chạm đến ngưỡng tiếp theo.
Khi nhìn thấy tố chất, mình có thể cho họ một cơ hội, mặc cho họ một “chiếc áo” lớn hơn để thử sức. Sau đó, việc của mình là coach và tạo cho họ một hướng đi. Nhưng với những người đã cứng nghề, tôi không thể làm thay họ mọi thứ. Tôi thường chỉ coach ở cấp độ định hướng, sau đó để họ có khoảng không để tự xử lý công việc. Bởi nếu mình đi quá sâu vào phần việc của họ, họ sẽ không còn đủ không gian để phát triển và dẫn dắt những người bên dưới nữa.
Người leader phải biết mình cần can thiệp ở đâu và dừng ở đâu. Mình có thể chỉ cho họ một hướng đi, nhưng cuối cùng họ vẫn phải tự đi. Nếu người trẻ không có một hướng đi, họ rất dễ rơi vào trạng thái làm rất nhiều nhưng không biết mình đang đi về đâu. Nhưng nếu người quản lý làm thay mọi thứ, họ cũng sẽ không có cơ hội tự lớn lên.
Điều khiến tôi vui là đến bây giờ, có khoảng mười bạn từng làm việc với tôi, từng được tôi tuyển hoặc coach, hiện đã trở thành những người lead team hoặc Creative Director ở nhiều công ty khác nhau. Tôi hay nói đùa rằng đó là những người đã qua “sự nhào nặn” của tôi. Tất nhiên, làm việc với tôi chắc cũng có lúc các bạn ghét tôi, vì tôi hay nhằn, hay chửi và đòi hỏi nhiều. Nhưng có một điều tôi tự tin là tôi luôn muốn những người làm việc với mình tiến bộ.
Cha mẹ là người sinh ra và nuôi lớn họ. Mình không dạy họ từ đầu. Nhưng trong một giai đoạn nhất định của sự nghiệp, mình đã cùng làm việc, cùng chịu áp lực và cùng đi qua những dự án khó. Nếu sau này họ vẫn nhớ những gì mình đã chỉ cho họ, tôi nghĩ đó đã là một niềm tự hào.
Và khi các bạn muốn rời đi để tìm một môi trường mới, tôi cũng luôn khuyên họ đi. Tôi không nghĩ một người leader tốt là người phải giữ nhân viên ở lại bằng mọi giá. Đặc biệt với những nghề cần nhiều chất xám như creative, đôi khi một người cần bước sang môi trường mới để tiếp xúc với những khách hàng mới, những bài toán mới và những thử thách mới.
Nếu một bạn cảm thấy mình đã học được gần như tất cả những gì có thể học ở môi trường hiện tại, họ nên đi để tiếp tục phát triển. Tôi luôn nói với các bạn từng làm việc cùng mình rằng, nếu những gì các em học được ở đây có thể mang sang môi trường tiếp theo và giúp các em làm tốt hơn, thì đó là điều tôi mong muốn. Và nếu sau này các em trở thành người leader, có người trẻ hơn tìm đến, thì hãy tiếp tục trao những gì mình đã học được cho thế hệ tiếp theo.
Có lẽ đó mới là di sản mà tôi mong muốn nhất.
Không chỉ là một dự án mình từng thắng hay một campaign từng được nhớ đến. Mà là những con người từng làm việc với mình, sau này trưởng thành hơn, giỏi hơn, rồi tiếp tục truyền những gì họ đã học được cho những người khác.
Tôi chưa bao giờ nghĩ: “Mình phải trở thành sếp”
* Để khép lại buổi trò chuyện, anh có lời khuyên nào dành cho những bạn trẻ đang muốn phát triển xa hơn trong nghề và một ngày nào đó có thể trở thành leader hoặc Creative Director?
Khi mới đi làm, tôi chưa bao giờ nghĩ: “Mình phải trở thành sếp”. Điều tôi luôn nghĩ khá đơn giản: công việc này mình làm đã đủ tốt chưa?
Có những lúc tôi làm đêm để bán ý tưởng cho sếp. Có những lúc phải làm lại vì bản thân chưa thấy thỏa mãn. Không phải vì tôi muốn chứng minh với ai, mà vì tôi chưa hài lòng với chính mình. Tôi luôn có một mức độ cầu toàn nhất định trong công việc và học tập. Khi làm một việc, tôi muốn làm tốt.
Những cơ hội đến với tôi cũng từ việc cố gắng làm tốt công việc của mình. Người khác nhìn thấy khả năng của mình và trao cho mình những cơ hội lớn hơn.
Vì vậy, lời khuyên đầu tiên của tôi là hãy làm tốt nhất công việc của mình theo tiêu chuẩn cao nhất mà chính mình đặt ra. Đừng chỉ hoàn thành công việc. Hãy đặt một chuẩn cao cho bản thân và cố gắng vượt qua nó.
Điều thứ hai là hãy làm mới mình liên tục. Đừng đi mãi trong một lối mòn. Thỉnh thoảng hãy tự hỏi: môi trường này có còn đủ mới với mình không? Mình có đang tiếp tục học được những điều mới hay chỉ đang lặp lại những gì mình đã biết?
Môi trường có thể cho mình cơ hội. Nhưng mình phải là người chuẩn bị đủ nhiều để khi cơ hội xuất hiện, người khác có thể nhìn thấy mình.
Có những lúc tôi rời một môi trường không phải vì nơi đó không tốt. Có những công ty tôi từng làm có điều kiện rất tốt. Nhưng tôi muốn trải nghiệm một môi trường khác, làm với một tệp khách hàng khác và giải những bài toán mình chưa từng giải. Điều đó giúp mình liên tục mở rộng chính mình. Mình kinh qua nhiều môi trường, nhiều loại công việc và nhiều ngành hàng khác nhau thì sẽ có nhiều va chạm hơn về kiến thức và trải nghiệm.
Một người không nhất thiết phải ngay từ đầu biết chính xác mình sẽ trở thành ai hay đi đến vị trí nào. Nhưng ở mỗi giai đoạn, hãy cố gắng làm tốt công việc đang có. Quan sát nhiều hơn. Học những điều mình chưa biết. Chủ động bước ra khỏi những gì đã quen thuộc. Rồi đến một lúc nào đó, những trải nghiệm ấy sẽ trở thành nền tảng để người khác tin tưởng trao cho mình một cơ hội lớn hơn.
Trong môi trường global, người Việt không nhất thiết phải cố trở thành một phiên bản giống người khác để nổi bật. Điều quan trọng hơn là biết mình có gì, biết cách biến năng lực đó thành một đóng góp cụ thể và đủ tự tin để đưa nó ra ngoài.
Bởi cuối cùng, không ai có thể tạo dấu ấn thay cho mình.
Môi trường có thể cho mình cơ hội. Nhưng mình phải là người chuẩn bị đủ nhiều để khi cơ hội xuất hiện, người khác có thể nhìn thấy mình.
* Cảm ơn những chia sẻ của anh!