Quyển sách tôi yêu: “Lẽ phải của Phi lý trí”

Tôi đã từng nghĩ một tiêu đề như “Phi lý trí” sẽ chẳng có quá nhiều điều đáng để suy ngẫm và áp dụng vào thực tế, cho đến khi thực sự cầm cuốn sách lên và đọc. Dan Ariely đã thực sự làm tôi suy ngẫm lại nhiều điều.

59 bài học từ “Lẽ phải của Phi lý trí”

Chương 1

1. Về tiền thưởng: Với những công việc không đòi hỏi tư duy, thưởng càng cao sẽ càng làm tăng hiệu suất.

2. Với việc đòi hỏi tư duy: Nếu khoản tiền thưởng thấp ⇒ trung bình: hiệu quả tương tự 1. Nếu khoản tiền quá cao, người ta tập trung vào tiền thưởng + phân tán đầu óc ⇒ Áp lực hơn ⇒ Hiệu quả thấp đi.

3. Cần có khung tiền lương dựa trên số liệu thực tế.

4. Tại sao người ta không nên hứa tip cho các bác sĩ phẫu thuật (nếu phẫu thuật thành công)? Vì ta muốn bác sĩ “tập trung cao độ” vào việc phẫu thuật, không phải phân tán: Làm sao để tiêu hết số tiền kia?

5. Ba bài học từ phim “First Knight” (1995) (Sean Conery và Richard Gere): Khi chiến đấu:

• Quan sát xem đối thủ suy nghĩ và hành động thế nào.
• Đợi đến thời khắc quyết định và chớp lấy thời cơ.
• Không quan tâm đến sự sống và cái chết (tập trung cao độ).

Bài học rút ra: Mức bạn được trả lương có thể rất khác so với cách bạn nghĩ.

Chương 2

6. Các cơ thể sống luôn cố gắng tối đa hóa lợi ích và giảm công sức bỏ ra (quan điểm kinh tế học).

7. Ta chỉ cảm thấy những việc mình làm thực sự có ý nghĩa khi có người xem/ hồi đáp/ nhận được giá trị từ nó.

8. Khi ta yêu thích một công việc + được đặt vào hoàn cảnh kém/không có ý nghĩa/làm công việc mất đi ý nghĩa ⇒ Ta không còn yêu công việc nữa

9. Khi ta yêu thích một công việc + được đặt vào hoàn cảnh tạo ra ý nghĩa từ nó ⇒ tăng thêm động lực.

10. Muốn làm mất động lực? Hãy làm mất đi ý nghĩa mà công việc mang lại (phá lego ngay khi người ta vừa lắp xong).

11. Cách nhanh nhất để làm nhân viên mất động lực? Lờ đi cố gắng của họ/ Hoặc phá bỏ cố gắng của họ.

12. Cách dễ nhất để tăng/giữ động lực? Chú ý tới nỗ lực, thành quả lao động. Khuyến khích nhân viên.

13. Phân công lao động làm tăng năng suất cục bộ (Adam Smith).

14. Nhưng một người sẽ chán ghét lao động khi bị tách rời khỏi mục tiêu công việc và quá trình sản xuất (Karl Marx). Về cơ bản, là Charlie Chaplin trong “Thời hiện đại”. Do vậy, cần tìm ra ý nghĩa trong việc mình làm, tự nhiên hành vi sẽ thay đổi để hoàn thành nó tích cực hơn.

Bài học rút ra: Hãy tìm ý nghĩa cuộc đời mình trong công việc.

Chương 3-4

15. Tại sao sản phẩm của IKEA lại được ưa chuộng? Vì ta thường thiên vị, ưu ái những gì mình tạo ra.

16. Lao động nhiều hơn, sẽ làm nảy sinh nhiều tình cảm với sản phẩm – quá trình lao động hơn.

17. Khi đổ vào quá nhiều công sức mà thất bại, ta lại không còn tình yêu với công việc đó nữa.

18. Edison đã từng phản đối điện xoay chiều (AC) vì nghĩ nó quá nguy hiểm so với điện một chiều (DC) – (mà thực ra đúng thế thật). Nhưng cuối cùng thì AC vẫn phổ biến vì nó cấp nhiều năng lượng hơn DC.

Bài học rút ra: Đừng Burn-out.

Chương 5

19. Làm thế nào để tránh bị trả thù? Thái độ chân thành. Nói cách khác: Đối xử tốt với người ta vào.

20. Khi người ta tức giận, người ta không cần biết phải trừng trị ai, chỉ là muốn một ai đó phải trả giá. Bất kì một ai.

21. Nếu bạn muốn trả thù, hãy dùng cách hữu hiệu nhất – thành công hơn những người chơi khăm mình.

22. Như Vanderbilt đã mở ra một công ty tàu mới toanh, ngay sau khi ông bị cộng sự đẩy khỏi công ty cũ của chính mình.

23. Dreamwork SKG là do Jeffrey Katzenberg sáng lập nên. Bác này bị sa thải khỏi Walt Disney. Và chế ra Shrek. Về cơ bản thì Shrek chính là biến cổ tích của Disney thành trò cười.

Bài học rút ra: Hãy sống tích cực, và luôn tiến bộ.

Chương 6

24. Con người có thể thích nghi (nhưng không phải mọi thứ, và vào mọi lúc).

25. Người lao động cảm thấy hài lòng nghề nghiệp khi có sự thay đổi về lương, chứ không phải do bản thân mức lương.

26. Người ta dần quen với mức lương được trả, dù nó cao hay thấp.

27. Thời gian sẽ chữa lành mọi vế thương.

28. Khi đang làm việc bạn ghét, hãy cố làm cho xong. Nếu bị gián đoạn giữa chừng, bạn sẽ rất mệt khi phải bắt đầu lại.

29. Nếu bạn không thích dọn nhà hay tính thuế, hãy cố gắng chết dí với nó cho đến khi hoàn thành.

30. Khi đang làm việc bạn thích, hãy kéo dài thời gian vui sướng bằng những sự gián đoạn nhỏ ở giữa.

31. Khách hàng khi đi massage, sẽ thấy thích thú khi có những khoảng ngắt quãng giữa chừng.

32. Cần kiềm chế sự thỏa mãn ngắn hạn để được thỏa mãn hơn về lâu dài.

33. Đọc “The Joyless Economy”: The Economy of Human Satisfaction (Tibor Scitovsky).

34. Thành công và niềm vui thực sự chỉ xuất hiện khi bạn chấp nhận mạo hiểm và thử làm những điều mới mẻ.

35. Môi trường cũng ảnh hưởng đến quá trình thích nghi, vì ta sẽ luôn so sánh mình với những người khác.

36. Hạnh phúc của ta phụ thuộc (1 phần) vào việc “cỏ nhà hàng xóm có xanh hơn cỏ nhà mình” không.

Bài học rút ra: Hãy quan sát môi trường quanh bạn.

Chương 7-8

37. Trong xã hội con người, vẻ đẹp ngoại hình có xu hướng quyết định vị thế của ta trong nấc thang xã hội và tiềm năng chọn bạn đời.

38. Người ta có vẻ không thích hẹn hò với người không xinh đẹp như mình, dù chỉ chút xíu. Và ngược lại, rất hào hứng khi gặp ai đó xinh đẹp hơn họ, dù chỉ một chút.

39. Đa số cũng không thích hẹn hò với người quá hấp dẫn hơn mình, vì không thực sự thấy an toàn và thoải mái.

40. Điều 39 đúng với phụ nữ nhiều hơn. Đàn ông vẫn hẹn hò với người hấp dẫn về ngoại hình. Hơn mình. Rất nhiều.

41. Khi đi hẹn hò, hãy mang theo một đồ vật cá nhân quan trọng với mình, để làm “cớ” cho cuộc nói chuyện (tip hẹn hò cho người lớn tuổi).

42. Hãy làm thứ mình thích với người mình hẹn hò, để hiểu sâu về nhau hơn.

43. Các tiêu chí chọn bạn đời, nếu quá khắt khe, có thể dẫn đến sự thất bại.

Bài học rút ra: Tip chọn bạn đời/ bạn hẹn hò.

44. Ta thường nhạy cảm với nỗi đau của một cá thể, nhưng lại thường xao lãng trước nỗi đau của cả một đám đông.

45. Hiệp hội Ung bướu Hoa Kì sử dụng các keyword cảm xúc: “ung thư”, “sống sót” để làm tăng cảm xúc của các nhà hảo tâm. “Giúp bệnh nhân sống sót trong cuộc chiến chống lại căn bệnh” sẽ nhận nhiều quan tâm hơn “ủng hộ việc nghiên cứu và phòng chống bệnh”.

46. Ba yếu tố dẫn đến số 44:

• Sự gần gũi giữa bạn với nạn nhân.
• Sự việc nạn nhân gặp phải trở nên sống động.
• Hiệu ứng hạt cát trên sa mạc.

47. Hiệu ứng hạt cát trên sa mạc: Với những thảm kịch lớn, ta có khi nghĩ rằng mình chỉ giúp đỡ một phần bé tí tẹo. Cuối cùng lại bỏ qua và nghĩ: “Để làm gì cơ chứ”. Và không giúp.

48. Logic và cảm xúc không đi cùng nhau khi ra quyết định. Chỉ theo một trong hai.

49. Tại sao người ta ít quan tâm đến CO₂ và hiện tượng trái đất nóng lên?

• Nó dường như ở rất xa.
• Nó khó thể cảm nhận được (CO₂ trong không khí nhưng ít người cảm thấy ngột ngạt).

50. Đọc Al Gore: Một sự thật kinh hoàng.

51. Người Do Thái có một ngạn ngữ: Bất cứ ai cứu một mạng người, thì người đó có thể xem như cứu cả thế giới. Nguyên tắc này giúp tăng khả năng cứu đám đông (đã nói ở điều 44).

Bài học rút ra: Vô thức tập thể có thể rất lớn.

Chương 10

52. Chúng ta không chỉ lặp lại hành động người khác, mà còn lặp lại hành động của chính mình.

53. Khi ta tặng mẹ một bó hoa, mẹ vui. Làn sau, khi đến thăm mẹ, nhiều khả năng ta lại mang một bó hoa tới.

54. Chú ý quan sát cảm xúc của bạn khi ra quyết định. Bởi quyết định đó rất có thể là tiền đề của các quyết định khác về sau. (xem lại điều 52).

55. Con người không nhớ cảm xúc tại một thời điểm, nhưng mà thường nhớ quyết định mà mình đã ra. (giải thích cho điều 54).

56. Khi giận dữ, ta sẽ từ chối các đề nghị thiếu công bằng.

57. Vẫn đề nghị như điều 56, khi ta vui, sẽ chấp nhận rất nhanh.

58. Trước khi kết hôn, hãy thử thách bản thân và bạn đời trong những tình huống nguy hiểm. Và quan sát hành vi trong những trường hợp đó. Kết quả sẽ đúng hơn là xem tarot, gặp mặt nhiều lần nhưng không có thử thách.

Bài học rút ra: Cảm xúc và Logic cần được đo lường rõ ràng theo hoàn cảnh.

Chương 11

59. Nếu tiếp tục làm theo bản năng, những khái niệm chung, đi con đường dễ dàng hoặc theo thói quen, thì chúng ta vẫn sẽ mắc sai lầm.

60. Nhưng nếu học cách đặt câu hỏi cho bản thân và kiểm chứng lòng tin, ta phát hiện ra lý do sai và sai thế nào. Từ đó biết cải thiện.

61. Nếu sai, hãy thừa nhận thẳng thẳn. Nhưng trên hết, hãy cứ thử những điều mới.

Những va vấp đầu đời của mình, những lần mình bị burn-out, chán nản hay mất phương hướng, có lẽ đã được tránh khỏi nếu mình thực sự bỏ thời gian và tâm trí tập trung đọc cuốn sách này.

Mình không nghĩ một cuốn sách nào đó lại có thể thay đổi góc nhìn, cách suy nghĩ, và cuộc sống của một người. Thường sẽ là một cú hích, cú hích cuối cùng đó được thừa hưởng một chuỗi domino những trải nghiệm trong cuộc sống của chính họ qua rất nhiều năm, và rồi trở thành một mắt xích quan trọng giúp một người "mở mắt", nhìn thấu cuộc đời của chính mình.

“Phi Lý Trí” và “Lẽ phải của Phi Lý Trí”, theo mình, xứng đáng là hai quân bài domino lớn trong chuỗi mắt xích ấy.