Nghịch lý truyền thông: Vì sao bị phản đối, bị đánh giá thấp vẫn “đắt show”?

Trong đời sống truyền thông đương đại, công chúng ngày càng thường xuyên chứng kiến một nghịch lý quen thuộc: những nghệ sĩ gây tranh cãi vẫn xuất hiện dày đặc trên báo chí, những nhân vật bị giới chuyên môn đánh giá không cao vẫn đắt show quảng cáo và sự kiện, trong khi nhiều nghệ sĩ nghiêm túc, chuyên gia có chuyên môn sâu hay nhà quản lý giỏi lại gần như “vô hình” trên không gian số. Hiện tượng này không chỉ giới hạn trong lĩnh vực giải trí, mà còn lan sang kinh doanh, học thuật và đời sống xã hội.

Đây không phải là sự lệch chuẩn ngẫu nhiên của thị hiếu, mà là hệ quả tất yếu của cách truyền thông hiện đại đang vận hành.

Truyền thông không tôn vinh “giỏi nhất”, mà ưu tiên “dễ được chú ý nhất”

Trong kỷ nguyên bùng nổ thông tin, truyền thông không còn vận hành theo logic tôn vinh giá trị nội tại, mà theo logic của Attention Economy, nền kinh tế của sự chú ý. Khi mỗi cá nhân bị bủa vây bởi hàng nghìn thông điệp mỗi ngày, thứ khan hiếm nhất không còn là nội dung, mà là khả năng giành được sự chú ý trong vài giây đầu tiên.

Trong bối cảnh đó, những nội dung đơn giản, dễ hiểu, đánh mạnh vào cảm xúc bản năng như tò mò, hài hước hoặc phẫn nộ có lợi thế vượt trội. Ngược lại, các sản phẩm nghệ thuật cần thời gian cảm thụ, các phân tích chuyên môn đòi hỏi nền tảng tri thức hay tư duy phản biện buộc người tiếp nhận phải tiêu tốn nhiều “năng lượng nhận thức” hơn, nên dễ bị bỏ qua. Điều này lý giải vì sao nhiều ca khúc thị trường dễ trở thành “hit” hơn những tác phẩm nghệ thuật nghiêm túc, và vì sao các nội dung ngắn, đơn giản trên mạng xã hội lại lan truyền mạnh mẽ hơn những phân tích sâu.

Tai tiếng không loại trừ sức hút, thậm chí còn khuếch đại nó

Một nghịch lý lớn của truyền thông đại chúng là việc bị phản đối không đồng nghĩa với việc bị loại khỏi không gian chú ý. Theo các nghiên cứu về Negativity Bias và Agenda Setting, con người có xu hướng phản ứng mạnh hơn với thông tin tiêu cực hoặc gây tranh cãi. Truyền thông, dù vô tình hay hữu ý, thường dành nhiều dung lượng hơn cho những nhân vật tạo ra xung đột, bởi chính xung đột đó kéo theo thảo luận và tương tác.

Trong logic này, một cá nhân dù bị chỉ trích hoặc bị giới chuyên môn đánh giá thấp vẫn có thể sở hữu giá trị truyền thông cao. Mức độ tranh luận càng lớn, độ nhận diện càng tăng. Truyền thông không đo lường bằng sự đồng thuận, mà bằng mức độ được nhắc tới. Vì vậy, “bị ghét nhưng được nói đến” vẫn có giá trị hơn “giỏi nhưng im lặng”.

Đám đông đánh giá bằng tín hiệu bề mặt, không phải chiều sâu

Nghịch lý truyền thông còn được duy trì bởi cơ chế Social Proof – bằng chứng xã hội. Trong môi trường mạng, giá trị của một cá nhân thường được suy đoán thông qua các tín hiệu bề mặt như số lượt theo dõi, tần suất xuất hiện hay số lượng lời khen. Khi một người xuất hiện thường xuyên trên truyền thông hoặc nắm giữ vị trí có ảnh hưởng, xung quanh họ dễ hình thành một vòng tròn tán dương mang tính phản xạ.

Trong thực tế kinh doanh, không hiếm trường hợp một cá nhân được khen ngợi liên tục không phải vì năng lực chuyên môn, mà vì họ đang ở vị trí quyền lực hoặc có lợi ích liên quan. Những lời khen này thường đến từ những người không có đủ nền tảng để đánh giá bản chất công việc, nên chỉ dừng ở hình thức: thấy hình là khen, thấy hoạt động là chúc mừng. Khi không hiểu rõ bối cảnh, người ta cũng không thể phân biệt đâu là thành tựu thật, đâu chỉ là sự hiện diện mang tính biểu tượng.

Sự dễ dãi của thị hiếu và ảo tưởng về giá trị

Trong lĩnh vực nghệ thuật, nghịch lý này thể hiện rõ qua việc nhiều ca sĩ có kỹ thuật thanh nhạc trung bình vẫn nổi tiếng, nhiều ca khúc có cấu trúc đơn giản, ca từ nghèo nàn về mặt nghệ thuật lại trở thành “hit”. Điều này không xuất phát từ giá trị nghệ thuật, mà từ việc chúng đáp ứng đúng nhu cầu tiếp nhận của số đông: dễ nghe, dễ nhớ, không đòi hỏi suy ngẫm. Truyền thông đại chúng, trong trường hợp này, phản ánh thị hiếu phổ biến hơn là chuẩn mực nghệ thuật.

Cơ chế tương tự diễn ra trong giới kinh doanh. Không ít cá nhân được chú ý nhờ ngoại hình, khả năng giao tiếp xã giao hoặc xuất hiện dày đặc trong các sự kiện, trong khi chiều sâu tư duy và năng lực quản trị lại ít khi được bàn tới. Trang cá nhân của họ tràn ngập những lời khen về phong thái, thần thái, ngoại hình, những đánh giá không đủ cơ sở để phản ánh năng lực thực sự. Dần dần, hình ảnh được đồng nhất với chất lượng, và từ đó hình thành một ảo tưởng về giá trị.

Mạng xã hội còn nuôi dưỡng một nhóm người hâm mộ mang tính “ủng hộ bất chấp”. Với nhóm này, mọi hành động của "thần tượng" đều đáng được tán thưởng, bất kể nội dung hay giá trị ra sao. Sự ủng hộ không đi kèm với hiểu biết, mà dựa trên cảm tính và thói quen. Chính cơ chế này cho phép sự nổi tiếng tồn tại độc lập với năng lực.

Mạng xã hội tạo ra “độ nổi”, không tạo ra “độ sâu”

Thuật toán mạng xã hội thưởng cho tốc độ, phản ứng nhanh và cảm xúc tức thì. Người càng nói đơn giản, càng gây tranh luận, càng dễ lan truyền. Ngược lại, nghệ sĩ nghiêm túc, chuyên gia chuyên môn cao hay nhà quản lý có chiều sâu thường viết và nói cho một nhóm rất hẹp, những người có đủ nền tảng để thấu hiểu.

Họ không tối ưu cho thuật toán, cũng không phù hợp với việc “trình diễn” bản thân. Vì vậy, sự im lặng hoặc ít tương tác không phản ánh giá trị nghề nghiệp, mà phản ánh sự khác biệt về đối tượng tiếp nhận. Trong nhiều trường hợp, chính chiều sâu là lý do khiến họ đứng ngoài dòng chảy chú ý của số đông.

Hiểu nghịch lý để không ngộ nhận giá trị

Nghịch lý truyền thông không phải là sản phẩm mới của mạng xã hội, nhưng được khuếch đại mạnh mẽ trong bối cảnh hiện nay. Vấn đề không nằm ở việc một cá nhân gây tranh cãi vẫn có người theo dõi, mà nằm ở chỗ xã hội dễ nhầm lẫn giữa “được chú ý” và “xứng đáng được tôn trọng”.

Với những người làm nghề nghiêm túc, từ nghệ sĩ, chuyên gia đến nhà quản lý, việc không trở thành hiện tượng mạng không đồng nghĩa với thất bại. Đó có thể là dấu hiệu cho thấy giá trị của họ không dành cho sự tiêu thụ nhanh. Và với công chúng, khả năng phân biệt giữa độ nổi và giá trị thật chính là thước đo quan trọng của sự trưởng thành trong tiếp nhận truyền thông.