Năng lực số trong kỷ nguyên AI: Điều kiện để không bị bỏ lại phía sau

Sự phổ cập của internet di động giúp mở rộng khả năng tiếp cận thông tin và dịch vụ số, nhưng chưa đồng nghĩa mọi người đều có thể tận dụng những cơ hội này. Khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng hiện diện trong các hoạt động trực tuyến, khoảng cách số cũng chuyển từ vấn đề kết nối sang năng lực sử dụng công nghệ một cách hiệu quả, an toàn và độc lập.

Báo cáo “Bridging the Divide: Enhancing Digital Literacy in the AI Era” của GSMA Intelligence phân tích sự thay đổi này, đồng thời chỉ ra những thách thức trong việc phát triển năng lực số và AI. Theo báo cáo, thu hẹp khoảng cách số đòi hỏi sự phối hợp giữa việc nâng cao năng lực của người dùng, thiết kế công nghệ dễ tiếp cận hơn và xây dựng các hình thức hỗ trợ phù hợp với từng cộng đồng.

Khoảng cách năng lực số ảnh hưởng đến cơ hội kinh tế – xã hội

Theo GSMA Intelligence, gần 96% dân số thế giới nằm trong vùng phủ sóng băng thông rộng di động vào năm 2024. Tuy nhiên, vẫn có khoảng 3,1 tỷ người không sử dụng internet di động dù đã nằm trong vùng phủ sóng. Con số này cho thấy với một bộ phận dân số, mạng lưới đã hiện diện nhưng việc sử dụng internet vẫn bị cản trở bởi nhiều yếu tố, từ chi phí thiết bị và dữ liệu, hạn chế về kỹ năng và khả năng đọc viết, rào cản ngôn ngữ đến lo ngại về an toàn dữ liệu và sự thiếu hụt nội dung phù hợp.

Khả năng kết nối internet di động giữa các nhóm quốc gia năm 2024.
Nguồn: GSMA Intelligence

Khoảng cách này kéo theo những hệ quả kinh tế – xã hội. Năng lực số hạn chế có thể làm giảm cơ hội tiếp cận giáo dục, dịch vụ thiết yếu, việc làm và các hoạt động tạo thu nhập. Báo cáo cũng lưu ý rằng những khoảng cách về năng lực không phân bổ đồng đều: phụ nữ, người dân ở khu vực nông thôn, người lớn tuổi, người khuyết tật và nhóm thu nhập thấp có nguy cơ chịu ảnh hưởng lớn hơn.

Ở cấp độ kinh tế, GSMA Intelligence ước tính việc thu hẹp khoảng cách sử dụng internet di động có thể đóng góp khoảng 3.500 tỷ USD vào GDP toàn cầu trong giai đoạn 2023-2030. Hơn 90% giá trị tiềm năng này, tương đương khoảng 3.200 tỷ USD, được dự kiến đến từ các nền kinh tế thu nhập thấp và trung bình.

AI vừa mở ra cơ hội tiếp cận mới, vừa tạo thêm khoảng cách

AI đang mở ra những cách tiếp cận dịch vụ số dễ dàng hơn. Chẳng hạn, người dùng có thể tìm kiếm thông tin bằng giọng nói, sử dụng công cụ dịch để xoá bỏ rào cản ngôn ngữ hoặc làm theo hướng dẫn từng bước khi thao tác. Những tính năng này có thể giúp người chưa quen sử dụng công nghệ tiếp cận thông tin, học hỏi và sử dụng các dịch vụ trực tuyến thuận tiện hơn.

Việc sử dụng AI cũng đòi hỏi người dùng có thêm những kỹ năng mới.
Nguồn: Pexels

Tuy nhiên, việc sử dụng AI cũng đòi hỏi người dùng có thêm những kỹ năng mới. Một người có thể đã quen tìm kiếm thông tin hay sử dụng mạng xã hội, nhưng điều đó chưa có nghĩa họ biết cách nhận diện thông tin sai lệch hoặc sử dụng các dịch vụ số an toàn. Khi AI ngày càng được tích hợp vào các dịch vụ trực tuyến, người dùng cần biết kiểm chứng thông tin, nhận diện nội dung thiên lệch hoặc thao túng, hiểu những giới hạn của AI và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Một thách thức khác là cơ hội tiếp cận AI hiện chưa được phân bổ đồng đều. Theo báo cáo, tỷ lệ sử dụng AI tạo sinh (genAI) tại các nền kinh tế thu nhập cao xấp xỉ gấp đôi các nền kinh tế thu nhập thấp và trung bình. Chênh lệch này có liên quan đến kỹ năng, mức độ tự tin khi sử dụng, khả năng tiếp cận ngôn ngữ, công cụ và hạ tầng. Bên cạnh đó, việc nhiều mô hình AI ưu tiên những ngôn ngữ phổ biến và dữ liệu từ các thị trường phát triển có thể làm giảm mức độ phù hợp của công nghệ với những thị trường khác.

Tỷ lệ sử dụng genAI tại các nền kinh tế thu nhập cao xấp xỉ gấp đôi các nền kinh tế thu nhập thấp và trung bình.
Nguồn: GSMA Intelligence

Điều này tạo ra nguy cơ hình thành một khoảng cách mới: người có đủ kỹ năng và điều kiện có thể tận dụng AI để học tập, làm việc hoặc nâng cao năng suất, trong khi nhóm còn hạn chế về năng lực số có thể gặp thêm trở ngại khi các dịch vụ ngày càng tích hợp công nghệ này.

Vì vậy, phát triển AI và phát triển năng lực số của người dùng cần diễn ra song song. Nếu chỉ đưa công cụ mới vào sử dụng và kỳ vọng người dùng sẽ tự thích nghi, khoảng cách về khả năng tham gia có thể tiếp tục nới rộng. Theo GSMA Intelligence, cần đồng thời nâng cao năng lực của người dùng và giảm những yêu cầu không cần thiết mà hệ thống số đặt ra đối với họ.

Công nghệ cần đi cùng sự hỗ trợ từ con người

Một điểm đáng chú ý trong báo cáo là trách nhiệm thúc đẩy hòa nhập số không thể đặt hoàn toàn lên vai người dùng. Ngay cả khi đã được đào tạo, họ vẫn có thể gặp khó khăn nếu dịch vụ có giao diện phức tạp, hỗ trợ ngôn ngữ hạn chế hoặc thiếu người hướng dẫn khi phát sinh vấn đề.

Do đó, bên cạnh việc phát triển kỹ năng, các dịch vụ số cần được thiết kế theo hướng dễ tiếp cận ngay từ đầu, đặc biệt với những dịch vụ công và dịch vụ thiết yếu. Công nghệ có thể giảm bớt một số rào cản, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào mức độ phù hợp với bối cảnh địa phương, khả năng sử dụng thực tế và sự hỗ trợ dành cho người dùng.

Trách nhiệm thúc đẩy hòa nhập số không thể đặt hoàn toàn lên vai người dùng.
Nguồn: Pexels

Báo cáo cũng nhấn mạnh vai trò của những mạng lưới hỗ trợ đáng tin cậy trong cộng đồng. Với người mới tiếp cận internet hoặc chưa tự tin sử dụng công nghệ, việc được hướng dẫn trực tiếp trong môi trường quen thuộc có thể giúp họ hiểu cách thao tác, xử lý tình huống và hình thành thói quen sử dụng an toàn. Đây là yếu tố mà các giải pháp AI khó có thể thay thế hoàn toàn.

Từ những phân tích này, GSMA Intelligence đặt ra một số định hướng cho các bên liên quan:

• Chính phủ và cơ quan quản lý: Lồng ghép kỹ năng số và AI vào các chương trình phát triển năng lực, đồng thời chú trọng bảo vệ người dùng và cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ công trực tuyến.
• Nhà mạng: Kết hợp hướng dẫn kỹ năng số với hoạt động hỗ trợ khách hàng, tăng cường thông tin về an toàn và các biện pháp phòng tránh lừa đảo.
• Các tổ chức phi chính phủ, đơn vị giáo dục và tổ chức cộng đồng: Phát triển chương trình học thực hành, hướng đến xây dựng niềm tin, củng cố sự tự tin của người dùng – những khía cạnh mà công nghệ khó có thể giải quyết.
• Doanh nghiệp và nền tảng công nghệ: Cải thiện giao diện, khả năng hỗ trợ ngôn ngữ, tính minh bạch và khả năng tiếp cận cho người dùng.

Skills on Wheels: Đưa lớp học kỹ năng số đến gần cộng đồng

Một ví dụ được GSMA Intelligence phân tích là Skills on Wheels của Huawei, trong đó có mô hình DigiTruck. Sáng kiến này hướng đến những cộng đồng khó tiếp cận với các hình thức đào tạo truyền thống, đặc biệt ở khu vực nông thôn và những nơi mà hạ tầng còn hạn chế.

Mô hình DigiTruck của Huawei.
Nguồn: Huawei

Mô hình sử dụng xe buýt hoặc container được chuyển đổi thành lớp học kỹ thuật số di động. Các lớp học được trang bị thiết bị, kết nối internet và nguồn điện năng lượng mặt trời, cho phép tổ chức đào tạo tại những địa bàn có điều kiện hạ tầng hạn chế. Cách tiếp cận này đưa thiết bị, kết nối và hoạt động hướng dẫn đến gần người học hơn, qua đó giảm bớt trở ngại về khoảng cách, chi phí và mức độ tự tin khi tiếp cận công nghệ.

Bên cạnh đó, người hướng dẫn tại địa phương và các tổ chức cộng đồng góp phần xây dựng niềm tin, điều chỉnh nội dung theo ngôn ngữ và nhu cầu thực tế. Chương trình cũng khuyến khích người tham gia chia sẻ kỹ năng với gia đình và những người xung quanh. Kết quả, 79% người tham gia được khảo sát tại Kenya cho biết đã chia sẻ kỹ năng số với người khác trong cộng đồng.

Trường hợp DigiTruck cho thấy một hướng tiếp cận để thu hẹp khoảng cách số: kết hợp hạ tầng, đào tạo thực hành và sự hỗ trợ của con người. Khi AI ngày càng xuất hiện trong các hoạt động thường nhật, việc tích hợp kiến thức và kỹ năng liên quan đến AI vào chương trình đào tạo có thể giúp người học chuẩn bị tốt hơn cho môi trường số đang thay đổi.

Mô hình sử dụng xe buýt hoặc container được chuyển đổi thành lớp học kỹ thuật số di động.
Nguồn: Julius Kahura Waweru

Báo cáo “Bridging the Divide: Enhancing Digital Literacy in the AI Era” cho thấy vấn đề hòa nhập số đang chuyển sang một giai đoạn mới. Mở rộng kết nối vẫn cần thiết, nhưng để người dùng thực sự hưởng lợi từ công nghệ, cần đồng thời phát triển kỹ năng, củng cố niềm tin, cải thiện khả năng tiếp cận của dịch vụ và duy trì hỗ trợ trong cộng đồng.

Trong kỷ nguyên AI, tiến bộ công nghệ không tự động mang đến những cơ hội bình đẳng hơn. Để tận dụng lợi ích từ AI một cách hiệu quả cho cộng đồng, câu chuyện còn phụ thuộc vào việc người dùng có được trang bị năng lực cần thiết hay không, và các hệ thống số có được thế thiết kế để đáp ứng sự đa dạng về điều kiện, ngôn ngữ và nhu cầu của họ hay không.