Hiểu về lãnh đạo (P1.1): “Lãnh đạo” là gì?

Càng có nhiều sách viết về lãnh đạo, câu hỏi “lãnh đạo là gì?” lại càng khó trả lời. Mỗi tác giả đưa ra một cách tiếp cận khác nhau, mỗi mô hình đều đúng trong một bối cảnh và có lẽ mỗi người trong chúng ta cũng có một định nghĩa riêng về lãnh đạo.

Vậy lãnh đạo là gì? Đó là câu hỏi mở đầu cuộc trò chuyện giữa Brands Vietnam và ông Lâm Quốc Anh trong tập đầu tiên của series Hiểu về lãnh đạo.

Series “Hiểu về lãnh đạo” do Brands Vietnam phối hợp cùng ông Lâm Quốc Anh – một lãnh đạo cấp cao C-level tại một số tập đoàn đa quốc gia – thực hiện. Thông qua chuỗi podcast và bài viết chuyên sâu, series xoay quanh những vấn đề cốt lõi của năng lực lãnh đạo được đúc kết từ những trải nghiệm thực tế và nghiên cứu của ông Lâm Quốc Anh. Qua đó, người đọc có thể đúc kết những nguyên tắc, góc nhìn và bài học thực tiễn để phát triển năng lực lãnh đạo của bản thân.

Định nghĩa “Lãnh đạo”

* Nếu hỏi 10 người “Lãnh đạo là gì?”, có lẽ chúng ta sẽ nhận được 10 câu trả lời khác nhau. Theo anh, lãnh đạo được định nghĩa như thế nào?

Có rất nhiều sách nói về lãnh đạo. Nhưng sau khi đọc, tìm hiểu và đi một vòng qua rất nhiều quan điểm khác nhau, tôi lại quay về với chính hai chữ “lãnh” và “đạo”. Theo tôi, ngay trong chữ và nghĩa của nó đã hàm chứa một cách lý giải rất sâu sắc về bản chất của lãnh đạo.

Khi nhắc đến lãnh đạo, chúng ta thường nghĩ ngay đến người sếp, tổng giám đốc hay những người giữ vị trí rất cao trong tổ chức. Hình ảnh đó khiến nhiều người mặc nhiên đồng nhất lãnh đạo với quyền lực hay chức danh. Nhưng nếu đặt câu hỏi “Lãnh đạo thực sự là gì?”, chúng ta sẽ có một cách nhìn khác.

“Lãnh đạo” là một từ gốc Hán Việt, gồm hai chữ: “lãnh” và “đạo”. “Lãnh” vốn có nghĩa là cổ áo. Cổ áo là vị trí quan trọng nhất của chiếc áo. Khi nắm được cổ áo, ta có thể cầm và kiểm soát cả chiếc áo. Vì vậy, nghĩa sâu hơn của chữ “lãnh” là nắm được cốt lõi, cái trọng yếu, cái quan trọng nhất của một vấn đề. Còn “đạo” có nghĩa là con đường, là phương hướng, tạo nên một con đường để dẫn dắt con người đi đến một nơi tốt đẹp hơn, hoàn thiện hơn.

Ghép hai chữ lại, lãnh đạo là khả năng nắm vững điều cốt lõi để từ đó xác lập một định hướng, mở ra một con đường và dẫn dắt mọi người cùng tiến đến những thành tựu tốt đẹp hơn.

Điều thú vị là cách lý giải này vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay. Hình ảnh người lãnh đạo theo kiểu “ngồi trên ra lệnh”, “hét ra lửa” ngày càng không còn phù hợp. Một người lãnh đạo ngày nay được nhìn nhận qua khả năng tạo ảnh hưởng, dẫn dắt, hướng dẫn và nâng tầm người khác để cùng đạt tới một mục tiêu chung.

* Khi nhắc đến một doanh nghiệp hay một tổ chức thành công, người ta thường nhắc đến người lãnh đạo đầu tiên. Theo anh, vì sao vai trò của người lãnh đạo lại quan trọng đến vậy?

Nếu nhìn lại ý nghĩa của từ “lãnh đạo” thì chúng ta sẽ thấy ngay trong đó đã bao hàm một yếu tố rất quan trọng, đó là dẫn dắt con người đi đến một thành tựu tốt hơn. Nói cách khác, bản thân khái niệm lãnh đạo đã gắn với việc tạo ra thành công và tạo ra sự phát triển.

Đương nhiên, để một tổ chức thành công thì không thể nói chỉ có người lãnh đạo là người quyết định tất cả. Đằng sau đó còn rất nhiều yếu tố khác. Nhưng nếu khái quát lại, người lãnh đạo có một vai trò mang tính tiên quyết: xác lập định hướng. Đó là điều kiện đầu tiên để một tổ chức biết mình sẽ đi đâu.

Hãy thử hình dung một tổ chức mà khi hỏi bất kỳ ai, không ai trả lời được tổ chức này đang hướng tới điều gì, muốn trở thành ai hay muốn tạo ra giá trị gì. Một tổ chức như vậy vẫn có thể vận hành mỗi ngày, vẫn giải quyết được những công việc trước mắt, nhưng tất cả chỉ dừng lại ở những việc mang tính thời vụ. Họ sẽ rất khó đi xa, bởi đơn giản là không biết mình đang đi về đâu.

Đó cũng là lý do vì sao khi kể về một doanh nghiệp thành công, người ta thường kể về người lãnh đạo trước tiên.

Ở Việt Nam, chúng ta có thể thấy rất nhiều tập đoàn lớn luôn gắn liền với hình ảnh của người sáng lập hoặc người lãnh đạo. Không phải chỉ vì họ là người thành lập doanh nghiệp, mà quan trọng hơn, họ là người hoạch định doanh nghiệp sẽ đi theo hướng nào. Sau khi có định hướng, họ mới xây dựng tổ chức, phát triển đội ngũ và tạo nên một hệ thống đủ năng lực để cùng nhau hiện thực hóa mục tiêu đó.

Phân biệt “Lãnh đạo” và “Quản trị”

* Trong doanh nghiệp, chúng ta thường dùng các khái niệm như quản lý, quản trị và lãnh đạo gần như thay thế cho nhau. Theo anh, đâu là sự khác biệt giữa quản trị và lãnh đạo? Một người đứng đầu cần hội tụ hai năng lực này như thế nào?

Chúng ta thường nói: “Đó là quản lý của tôi”, “đó là giám đốc của công ty” hay “đó là sếp của tôi”. Trong những ngữ cảnh như vậy, các khái niệm này thường được dùng để chỉ người đứng đầu tổ chức nên nhiều khi chúng ta không còn phân biệt rõ đâu là quản trị, đâu là lãnh đạo. Nhưng nếu muốn hiểu sâu về lãnh đạo, chúng ta cần bóc tách rõ hai vai trò này.

Nhìn vào chính hai chữ “quản trị”, chúng ta cũng có thể hiểu được bản chất của nó. “Quản” là nắm giữ, là hiểu rõ những gì đang diễn ra. “Trị” là sắp đặt, tổ chức và duy trì trật tự để mọi thứ vận hành hiệu quả nhất. Nói một cách đơn giản, quản trị là làm sao để một hệ thống đã được thiết lập có thể vận hành ổn định và đạt hiệu quả cao nhất.

Ví dụ, một đội ngũ bán hàng đã có cơ cấu, quy trình và cách phân công rõ ràng. Công việc của người quản trị là tổ chức, kiểm soát và điều phối để đội ngũ đó đạt kết quả tốt nhất trong khuôn khổ hệ thống hiện có.

Trong khi đó, lãnh đạo lại là một khía cạnh khác. Nếu quản trị tập trung vào việc làm cho hệ thống hiện tại vận hành tốt hơn, thì lãnh đạo phải nhìn xa hơn và đặt câu hỏi: “Liệu hệ thống hiện tại đã là tốt nhất chưa?”, “Nếu chưa, cần thay đổi điều gì để tổ chức phát triển hơn trong tương lai?”.

Vì vậy, khi nói đến lãnh đạo, chúng ta nói đến định hướng, đến sự dẫn dắt và khả năng tạo ra những chuyển biến tích cực. Theo tôi, đây là điểm khác biệt lớn nhất giữa hai khái niệm.

Thực tế, có rất nhiều người làm quản trị rất giỏi nhưng chưa chắc đã là một người lãnh đạo giỏi. Họ có thể kiểm soát công việc rất tốt, giám sát hiệu quả và đảm bảo hệ thống vận hành ổn định. Nhưng khi cần xác lập một hướng đi mới, cải tiến hệ thống hay dẫn dắt tổ chức bước sang một giai đoạn phát triển khác, họ lại gặp khó khăn.

Điều này cũng lý giải vì sao trong thực tế có nhiều người được thăng chức nhờ năng lực chuyên môn hoặc năng lực quản trị nhưng khi đảm nhận vị trí cao hơn lại không thành công.

Ví dụ, một người làm trong nhà máy có thể kiểm soát máy móc và quy trình sản xuất rất tốt. Tuy nhiên, khi được giao nhiệm vụ xây dựng và dẫn dắt một đội ngũ, tổ chức lại cách làm việc hay tạo ra một tập thể hoạt động hiệu quả hơn, họ sẽ phải đối mặt với một yêu cầu hoàn toàn khác.

Nếu không phân biệt rõ quản trị và lãnh đạo, chúng ta sẽ rất khó hiểu đúng về lãnh đạo. Chỉ khi bóc tách được hai khái niệm này, chúng ta mới nhìn rõ bản chất và vai trò riêng của mỗi năng lực trong một tổ chức.

* Nếu vậy thì một người đứng đầu có nhất thiết phải đồng thời là một nhà quản trị giỏi và một nhà lãnh đạo giỏi không?

Điều quan trọng nhất là chúng ta phải phân biệt rõ mình đang nói đến chức danh hay đang nói đến năng lực. Nếu nói một người là giám đốc, là người đứng đầu tổ chức thì trong vai trò đó, họ vừa làm công việc quản trị, vừa làm công việc lãnh đạo. Còn nếu phân tích dưới góc độ năng lực, thì theo tôi, một người dẫn dắt thực sự cần có cả hai.

Một người xuất sắc không thể chỉ có năng lực lãnh đạo mà thiếu năng lực quản trị. Nếu chỉ biết nói về tầm nhìn, về định hướng nhưng không nắm được những gì đang diễn ra trong tổ chức, không hiểu thực tế vận hành, không kết nối được giữa hiện trạng và mục tiêu, thì rất dễ trở thành một người chỉ biết nói về những điều đẹp đẽ nhưng thiếu tính khả thi. Lúc đó, lãnh đạo chỉ còn là những ý tưởng trên giấy.

Khả năng nhìn về phía trước, chuẩn bị cho những thay đổi và tạo ra bước phát triển tiếp theo là điểm khác biệt giữa lãnh đạo và quản trị.

Ngược lại, nếu chỉ giỏi quản trị thì cũng chưa đủ. Phần lớn chúng ta đều bắt đầu sự nghiệp từ chuyên môn. Một nhân viên bán hàng giỏi là người thành thạo kỹ năng bán hàng. Một kỹ sư giỏi là người hiểu rất rõ máy móc và quy trình sản xuất. Khi được giao quản lý một nhóm nhỏ, chúng ta bắt đầu học cách tổ chức công việc và điều phối con người. Đó là quá trình phát triển năng lực quản trị.

Nhưng đến một giai đoạn nào đó, người đứng đầu không thể chỉ đặt câu hỏi: “Làm thế nào để hệ thống hiện tại vận hành trơn tru?”. Họ còn phải đặt thêm những câu hỏi khác quan trọng hơn: “Liệu hệ thống hiện tại đã còn phù hợp không?”, “Thị trường đã thay đổi, vậy tổ chức cần thay đổi điều gì?”, “Đâu là cơ hội để chúng ta phát triển tốt hơn trong tương lai?”. Đó là lúc năng lực lãnh đạo bắt đầu phát huy vai trò.

Một người quản trị giỏi có thể giúp tổ chức hoàn thành mục tiêu ngắn hạn rất hiệu quả. Ví dụ, doanh nghiệp đặt mục tiêu doanh thu một tỷ đồng thì họ sẽ tìm mọi cách để đạt đúng mục tiêu đó. Nhưng người lãnh đạo sẽ nhìn xa hơn. Họ sẽ đặt câu hỏi: “Một tỷ đồng đã thật sự là mục tiêu phù hợp chưa? Trong khi đối thủ đang đạt hai tỷ, liệu chúng ta có cần thay đổi cách tiếp cận để hướng tới một mục tiêu lớn hơn?”.

Chính khả năng nhìn về phía trước, chuẩn bị cho những thay đổi và tạo ra bước phát triển tiếp theo là điểm khác biệt giữa lãnh đạo và quản trị. Nếu hỏi một người đứng đầu nên dành bao nhiêu phần trăm cho quản trị và bao nhiêu phần trăm cho lãnh đạo thì rất khó đưa ra một tỷ lệ cố định. Lý do là không phải ngày nào người lãnh đạo cũng xây dựng một định hướng mới.

Có những doanh nghiệp xác lập tầm nhìn cho mười năm. Có doanh nghiệp lập chiến lược ba đến năm năm rồi cụ thể hóa thành kế hoạch hằng năm. Hàm lượng giữa lãnh đạo và quản trị vì thế sẽ thay đổi tùy theo từng giai đoạn phát triển và từng bối cảnh của tổ chức.

Điều thú vị là, qua trải nghiệm của mình, tôi nhận ra rằng lãnh đạo không nhất thiết lúc nào cũng phải bắt đầu từ những chiến lược lớn lao. Nhiều khi, sau khi đã hiểu rõ hiện trạng và nắm được những gì đang diễn ra, người lãnh đạo chỉ cần đặt thêm một câu hỏi rất đơn giản: “Có cơ hội nào để chúng ta làm tốt hơn không?”.

Chỉ một câu hỏi như vậy thôi cũng đủ để mở ra những thay đổi tích cực và giúp cả tổ chức tiếp tục tiến lên.

“Bẩm sinh” hay “có thể học hỏi”

* Theo anh, năng lực lãnh đạo là tố chất bẩm sinh hay là một năng lực có thể học hỏi và cải thiện theo thời gian?

Nếu nhìn lại những tài liệu về lãnh đạo thì sẽ thấy có một giai đoạn người ta xem lãnh đạo là tố chất bẩm sinh. Từ đầu những năm 1900 đã có rất nhiều sách viết về lãnh đạo. Và ở mỗi giai đoạn, người ta lại cố gắng giải thích lãnh đạo dựa trên bối cảnh xã hội, môi trường kinh doanh hay cách nhìn của thời điểm đó.

Trong tiến trình đó, có lúc người ta cho rằng có những người sinh ra với tố chất lãnh đạo. Quan điểm đó đúng hay sai? Theo tôi là đúng vì thật sự có những người sở hữu sẵn những tố chất phù hợp với vai trò lãnh đạo.

Nhưng sau này người ta cũng nhận ra rằng nếu chỉ xem lãnh đạo là tố chất bẩm sinh thì sẽ không giải thích được vì sao có những người ban đầu chưa có những tố chất đó, nhưng qua quá trình học hỏi, rèn luyện và thay đổi, họ vẫn trở thành những nhà lãnh đạo rất tốt. Không những vậy, ngay cả những tố chất bẩm sinh cũng chỉ phù hợp với những bối cảnh nhất định.

Có thể có những người sở hữu sẵn tố chất lãnh đạo. Nhưng như vậy là chưa đủ. Năng lực lãnh đạo hoàn toàn có thể học và phát triển theo thời gian.

Trong kinh doanh luôn có rất nhiều tình huống khác nhau. Trước đây, quản trị chủ yếu dựa trên quy trình và nguyên tắc. Nhưng ngày nay người lãnh đạo còn phải biết cách phát huy năng lực của từng cá nhân, tạo động lực cho đội ngũ, hay làm việc với những thế hệ như Gen Z có cách nhìn và kỳ vọng rất khác các thế hệ trước.

Liệu có ai sinh ra đã có sẵn tất cả những tố chất để giải quyết được mọi tình huống đó hay không? Chắc chắn là không. Ngay cả những người vốn có tố chất lãnh đạo cũng vẫn phải tiếp tục học để mở rộng năng lực của mình và thích nghi với những yêu cầu mới.

Vì vậy, có thể có những người sở hữu sẵn tố chất lãnh đạo. Nhưng như vậy là chưa đủ. Và điều quan trọng hơn là năng lực lãnh đạo hoàn toàn có thể học và phát triển theo thời gian.

Sự tồn tại tất yếu của lãnh đạo

* Theo anh, vì sao lãnh đạo luôn là một khái niệm tồn tại trong mọi thời đại?

Khi con người bắt đầu kết hợp với nhau thì sẽ luôn tồn tại hai yếu tố: hợp tác và xung đột. Để những con người đó có thể cùng đi về một hướng thì chắc chắn phải có một sự thống nhất về mục tiêu và định hướng. Chính từ nhu cầu đó mà khái niệm lãnh đạo xuất hiện.

Ban đầu, người lãnh đạo có thể chỉ là người dẫn đầu một nhóm đi săn bắt hay hái lượm, quyết định hôm nay nhóm nào đi hướng này, nhóm nào đi hướng khác. Sau đó, các nhóm phát triển thành bộ lạc, thị tộc rồi quốc gia. Muốn những cộng đồng đó vận hành trơn tru, vừa gắn kết bên trong vừa đối phó với những mối đe dọa bên ngoài thì đều cần có một người dẫn dắt.

Chính vì vậy, từ rất sớm, các nền văn minh đã bàn về lãnh đạo. Ở phương Đông có tư tưởng tề gia, trị quốc, bình thiên hạ của Khổng Tử. Ở phương Tây, Plato và Aristotle và rất nhiều học giả khác cũng đều xoay quanh câu hỏi: Làm thế nào để dẫn dắt một cộng đồng, quốc gia?

Đến đầu thế kỷ 20, khi hoạt động kinh doanh phát triển mạnh, câu chuyện lãnh đạo tiếp tục được nghiên cứu dưới góc độ doanh nghiệp. Điều này cho thấy lãnh đạo là một hình thức hoạt động rất quan trọng. Chỉ cần con người kết nối với nhau thành một tập thể thì sẽ luôn xuất hiện nhu cầu về lãnh đạo.

Có những giai đoạn, người lãnh đạo phải rất quyết đoán, tạo ra uy quyền rất lớn để giữ được trật tự, còn nhân viên phải tuyệt đối phục tùng cấp trên. Nhưng đến ngày nay thì bối cảnh đã khác.

Thế hệ trẻ có nhiều kiến thức hơn, có góc nhìn đa chiều hơn, có chính kiến rõ ràng hơn. Vì vậy, cách lãnh đạo cũng phải thay đổi. Không còn là quát mắng hay áp đặt, mà phải biết lắng nghe, tạo ảnh hưởng, tạo động lực và dẫn dắt.

Chúng ta có thể gọi đó là lãnh đạo bằng văn hóa, lãnh đạo phụng sự hay bất kỳ tên gọi nào khác. Nhưng theo tôi, đó chỉ là những cách thể hiện khác nhau của cùng một bản chất mà tổ chức luôn cần phải có để “xây dựng định hướng, tạo ra niềm tin và mục tiêu, đồng thời tạo điều kiện để cả tập thể cùng đồng lòng, cùng nỗ lực và phát huy hết khả năng của mình nhằm hướng tới mục tiêu đó”.

* Cảm ơn những chia sẻ của anh!