Fashion Icon #38: Elsa Schiaparelli – Kiến trúc sư của thời trang siêu thực và tư duy phá vỡ giới hạn
Table of Content
Elsa Luisa Maria Schiaparelli (1890-1973) là một nhà thiết kế thời trang người Ý xuất thân từ giới quý tộc, người đã định hình lại thời trang thế kỷ 20 bằng cách đưa nghệ thuật Siêu thực (Surrealism) lên sàn diễn Couture.
Thương hiệu Maison Schiaparelli (gọi tắt là Schiaparelli) sau bao thăng trầm vẫn tồn tại cho đến ngày nay, được viết tiếp bởi Giám đốc Sáng tạo Daniel Roseberry. Dù rằng, việc một thương hiệu có thể đứng vững hàng trăm năm trước dòng chảy thời gian phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhưng có một giá trị bất biến là những đóng góp của bà Elsa Schiaparelli đã kiến tạo di sản bền vững cho ngành công nghiệp thời trang và truyền cảm hứng sâu sắc cho thế hệ các nhà thiết kế sau này.
Nhà thiết kế thời trang người Ý Elsa Luisa Maria Schiaparelli (1890-1973).
Nguồn: Harper’s Bazaar
Fashion Icon là chuỗi bài về gương mặt đứng sau các biểu tượng thời trang đình đám trên thế giới do Brands Vietnam thực hiện. Thông qua chuỗi bài này, marketers có thể hiểu hơn về lịch sử hình thành và sự phát triển của các đế chế thời trang trên toàn cầu.
Đối thủ “sừng sỏ” của Coco Chanel
Không gì hấp dẫn bằng những tin đồn trong giới thời trang. Nếu như Coco Chanel là hiện thân của một người phụ nữ kiên cường – từ một đứa trẻ mồ côi lớn lên trong tu viện đã nỗ lực không ngừng để xây dựng một đế chế thời trang xa xỉ, thì Elsa Schiaparelli có một xuất thân trái ngược hoàn toàn. Sự đối lập này lớn đến mức độ, nhiều lời kể cho rằng lúc sinh thời, họ là đối thủ “một mất một còn” với nhiều chiêu trò hạ bệ lẫn nhau.
Có một câu chuyện truyền miệng trong giới Couture Paris, kể rằng Chanel từng đốt váy Schiaparelli tại một buổi dạ tiệc hóa trang thập niên 1930. Chanel dẫn Schiaparelli (người đang mặc váy tulle cực nhẹ, dễ bén lửa) tới gần một ngọn nến và… vô tình “chạm nhẹ”, khiến váy bắt lửa.
Tuy nhiên, Schiaparelli kịp dập tắt, rồi bình tĩnh nói: “Cảm ơn, giờ thì chiếc váy của tôi đã thực sự sống”. Dù không ai thừa nhận là cố ý, giới thời trang mặc định đây là đòn chơi xấu nổi tiếng nhất của Chanel.
Nếu như Coco Chanel tạo ra phong cách sống, thì Schiaparelli là người tạo ra ngôn ngữ thời trang. Để làm được điều này, phải kể đến xuất thân “không tầm thường” của bà.
Elsa Schiaparelli (bên phải) được xem là đối thủ sáng tạo lớn nhất của Coco Chanel.
Nguồn: Repubblica
Elsa Schiaparelli sinh ra tại Palazzo Corsini, Rome, trong một gia đình quý tộc có nền tảng học thuật vững chắc. Mẹ của bà là một quý tộc Neapolitan, còn cha bà, Celestino Schiaparelli là một học giả. Chú của bà, Giovanni Schiaparelli, là Giám đốc Đài thiên văn Brera tại Milan, nổi tiếng với công trình nghiên cứu về Sao Hỏa.
Bà lớn lên trong một môi trường sống lý tưởng – am hiểu về nghệ thuật, tường tận về thiên văn – nhưng ẩn sâu bên trong lại là tính cách độc lập và nổi loạn. Ngay từ nhỏ, bà đã căm ghét các quy tắc xã hội, thích đọc thơ tình cấm đoán và viết truyện gợi cảm – khiến gia đình coi bà như “đứa trẻ không bình thường”. Bà thần tượng nghệ sĩ lập dị Marchesa Casati và luôn mong muốn tạo ra phép màu trong trang phục.
Năm 1914, Elsa Schiaparelli kết hôn với William de Wendt de Kerlor, một người tự nhận là “giáo sư tâm linh” và “nhà ngoại cảm”. Cuộc hôn nhân nhanh chóng tan vỡ khi de Kerlor lộ rõ bản chất là kẻ lừa đảo và bỏ rơi hai mẹ con Elsa, để lại bà trong hoàn cảnh khó khăn phải tự lo cuộc sống.
Ảnh chụp bà Elsa Schiaparelli trong thiết kế của chính mình năm 1932.
Nguồn: Vogue
Những chiếc áo len “trompe-l’œil” khởi đầu sự nghiệp lẫy lừng trong giới thời trang
Chính trong giai đoạn này, để kiếm sống, Schiaparelli bắt đầu thử nghiệm với những thiết kế áo len thủ công. Những mẫu tricots của bà – đặc biệt là kỹ thuật “trompe-l’œil” đánh lừa thị giác – gây tiếng vang lớn tại Châu Âu và Mỹ.
Chiếc áo len hình nơ “trompe-l’œil” trở thành hiện tượng, giúp bà được giới thời trang biết đến trước khi bước vào Haute Couture(*). Tiếp đó là những thiết kế táo bạo hơn như mô-típ xương người tạo hiệu ứng ảo ảnh trên cơ thể.
Nhờ thành công của dòng áo len này, đến năm 1927, Elsa Schiaparelli có đủ điều kiện để mở xưởng thiết kế đầu tiên của mình tại rue de l’Université – một con phố thuộc khu Saint-Germain-des-Prés ở Paris, nơi bà chính thức bắt đầu hành trình trở thành một trong những nhà thiết kế tiên phong của thế kỷ 20.
Chiếc áo len hình nơ “trompe-l’œil” trở thành hiện tượng, giúp Schiaparelli được giới thời trang biết đến.
Nguồn: Tổng hợp
Việc sử dụng “trompe-l’œil” ngay từ những ngày đầu sự nghiệp đã cho thấy Schiaparelli không tiếp cận thời trang với tư cách một thợ may truyền thống, mà là một nghệ sĩ thị giác. Bà biến quần áo thành các vật thể mang tính trình diễn và gây sốc, đặt nền móng vững chắc cho phong trào Siêu thực (Surrealism) mà người ta sẽ luôn nhớ về bà sau này.
(*) Haute Couture là thuật ngữ thời trang cao cấp của Pháp, chỉ những dòng thời trang may đo thủ công độc bản, có giá trị cao và mang đậm tính nghệ thuật.
Nhà tiên phong trong giới thời trang
“Gu thẩm mỹ sinh ra từ bản năng, chứ không phải sự bắt chước” là một câu nói huyền thoại của Elsa Schiaparelli trong hồi ký “Shocking Life” (1954) mà bà chấp bút. Bà là người tiên phong trong việc phá vỡ giới hạn thiết kế, biến thời trang thành một hình thức nghệ thuật biểu đạt cấp cao, tập trung vào tinh thần nổi loạn.
Bà đã đưa Chủ nghĩa Siêu thực từ phòng trưng bày nghệ thuật vào xưởng may Haute Couture, làm phong phú thêm ngôn ngữ trang phục và nâng chúng lên tầm nghệ thuật.
Thiết kế váy xếp ly tạo thành một cái kén của Elsa Schiaparelli năm 1951.
Nguồn: Tổng hợp
Một khía cạnh độc đáo là Elsa Schiaparelli nổi tiếng với việc sử dụng bảng màu rực rỡ. Trong bảng màu của bà, sắc hồng rực (shocking pink) là màu sắc đặc trưng và được yêu thích nhất. Schiaparelli từng thừa nhận khi chọn màu này làm bao bì nước hoa: “Tôi chọn màu ‘shocking pink’ vì nó làm phụ nữ trông vừa mạnh mẽ vừa ghen tỵ – đó là cảm xúc thật nhất trong tình yêu”.
Ta cũng có thể lý giải thêm một điều về việc Schiaparelli sử dụng màu hồng rực rỡ – vốn là màu đối lập gay gắt với sự thanh lịch tối giản và bảng màu trung tính của Coco Chanel. Đây không đơn thuần là lựa chọn thẩm mỹ, mà là một chiến lược xây dựng thương hiệu sắc bén.
Màu sắc này đảm bảo mọi thiết kế của Schiaparelli đều nổi bật, dễ dàng nhận diện và tạo ra cuộc đối thoại trực diện với đối thủ lớn nhất của bà. Nó trở thành một công cụ PR mạnh mẽ, định vị thương hiệu Schiaparelli là sự kịch tính và nghệ thuật, đối lập với sự tối giản của Chanel.
Elsa Schiaparelli nổi tiếng với việc sử dụng bảng màu rực rỡ, với sắc hồng rực là màu đặc trưng và được bà yêu thích nhất.
Nguồn: Tổng hợp
Khi thời trang và nghệ thuật giao thoa
Schiaparelli nhận ra rằng, để biến thời trang thành nghệ thuật, bà cần sự đồng hành của những nghệ sĩ tiên phong. Bà đã hợp tác chặt chẽ với những tên tuổi lừng lẫy của Chủ nghĩa Siêu thực và nghệ thuật hiện đại như Salvador Dalí, Jean Cocteau, Man Ray và Pablo Picasso. Ngày nay, các thương hiệu xa xỉ thi thoảng vẫn có những cuộc hợp tác tương tự cùng các họa sĩ tên tuổi.
Elsa Schiaparelli và Salvador Dalì hợp tác lần đầu năm 1935 với mẫu nước hoa mang hình dáng điện thoại.
Nguồn: Tổng hợp
Mối quan hệ cộng tác giữa Schiaparelli và Salvador Dalí là một trong những sự giao thoa nghệ thuật quan trọng nhất của thế kỷ 20. Cả hai được xem như bộ đôi tri kỷ trong sự nghiệp tạo ra các thiết kế kinh điển như “The Lobster Dress” – váy dạ hội tôm hùm, “Shoe Hat” – mũ hình giày cao gót, “Skeleton Dress” – váy thêu hình xương người cùng với những món trang sức mang đậm tính siêu thực, thể hiện rõ “cộp mác” Schiaparelli.
Váy dạ hội tôm hùm, mũ hình giày cao gót, váy thêu hình xương người – những thiết kế biểu tượng của Schiaparelli và Salvador Dalí.
Nguồn: Tổng hợp
Không chỉ mang nghệ thuật vào thời trang, Schiaparelli còn là người có đầu óc thương mại. Dòng nước hoa biểu tượng nhất của bà – “Shocking” – ra mắt với vỏ chai được thiết kế bởi Eleonore Fini, lấy cảm hứng từ hình dáng gợi cảm của nữ diễn viên Mae West. Đây không chỉ một chai nước hoa mà một tác phẩm điêu khắc nhỏ, cho phép khách hàng phổ thông cũng có thể tiếp cận thương hiệu.
Dòng nước hoa “Shocking” biểu tượng nhất của bà Schiaparelli.
Nguồn: Tổng hợp
Tư duy đổi mới và phá vỡ chuẩn mực Haute Couture
Schiaparelli là một nhà đổi mới kỹ thuật, người đã thách thức các quy tắc truyền thống của thời trang cao cấp bằng cách áp dụng các phát minh công nghiệp và khái niệm mới vào trang phục.
Bà được ghi nhận là người tiên phong trong việc tạo ra nhiều phom dáng cơ bản của thời trang hiện đại, bao gồm quần culottes, váy quấn (wrap dress – ra mắt năm 1939) và bộ suit nữ.
Bà thậm chí còn giới thiệu “backwards suit” (bộ suit mặc ngược). Đáng chú ý nhất là việc bà đưa khóa kéo (zipper) ra khỏi vị trí ẩn giấu và biến chúng thành chi tiết trang trí trên trang phục, một bước đi táo bạo vào thời điểm đó.
Ảnh chụp bà Elsa Schiaparelli năm 1949.
Nguồn: Vogue
Schiaparelli cũng cách mạng hóa việc sử dụng chất liệu trong Haute Couture bằng cách chấp nhận vật liệu tổng hợp và công nghiệp, bao gồm nhựa, giấy bóng kính trong suốt, latex, tơ tằm, cao su, chỉ polyester và lông thú.
Dù theo đuổi thời trang đậm chất siêu thực và nghệ thuật, Schiaparelli không chỉ là một nhà thiết kế Couture mơ mộng, bà còn là một doanh nhân có tầm nhìn. Bà được xem là nhà thiết kế đầu tiên mở một cửa hàng “prêt-à-porter” (trang phục may sẵn) có tên là Pour le sport. Cửa hàng này, được mở tại 21 Place Vendôme vào năm 1935, bán các loại quần áo thể thao, kính gập, quần yếm… tiện dụng.
Năm 1935, Schiaparelli củng cố vị thế thương hiệu bằng cách tiếp quản Hôtel de Fontpertuis tại 21 Place Vendôme, một tòa nhà có 98 phòng. Việc tập trung cửa hàng Couture, xưởng may, và các phân khúc thương mại (như Pour le sport) vào cùng một tòa nhà lớn phản ánh một mô hình kinh doanh tích hợp. Điều này cho phép Schiaparelli kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị và trải nghiệm khách hàng, một tầm nhìn quản lý hiện đại hiếm thấy vào thời điểm đó.
Cửa hàng Schiaparelli được mở tại 21 Place Vendôme vào năm 1935.
Nguồn: Librairie DIKTATS
Sự sụp đổ của Kỷ nguyên Schiaparelli và di sản được kế thừa ngày nay
Schiaparelli đã phải đóng cửa doanh nghiệp của mình trong Thế chiến thứ II. Tuy nhiên, sau chiến tranh, bối cảnh thời trang và tâm lý khách hàng đã thay đổi một cách sâu sắc. Sự sáng tạo tiên phong của Schiaparelli, vốn là thế mạnh tuyệt đối của bà, lại trở nên không phù hợp với xu hướng định hình mới, dẫn đến việc nhà mốt phải đóng cửa vào năm 1954.
Sau khi Maison Schiaparelli đóng cửa năm 1954, Elsa Schiaparelli rút lui khỏi ngành thời trang. Bà xuất bản hồi ký “Shocking Life” rồi dành phần đời còn lại cho hoạt động xã hội, du lịch và gia đình, nhưng vẫn được nhìn nhận như biểu tượng tiên phong của Couture thế kỷ 20.
Trong khi đó, thương hiệu Schiaparelli bước vào trạng thái “ngủ đông” kéo dài: không giám đốc sáng tạo kế nhiệm, không bộ sưu tập hay cửa hàng, và chỉ tồn tại như một di sản được lưu giữ trong sách, bảo tàng và giới nghiên cứu thời trang.
Bộ sưu tập tri ân mở màn của Christian Lacroix, sau khi thương hiệu Schiaparelli được Tập đoàn Tod’s mua lại.
Nguồn: Vanity Fair
Thương hiệu Schiaparelli được hồi sinh vào năm 2012, khi Diego Della Valle – Chủ tịch Tập đoàn Tod’s – mua lại với mục tiêu phục dựng di sản siêu thực của Elsa.
Ông đưa thương hiệu trở lại 21 Place Vendôme và mời Christian Lacroix thực hiện bộ sưu tập tri ân mở màn, trước khi bổ nhiệm Marco Zanini làm Giám đốc Sáng tạo đầu tiên của giai đoạn mới. Sau Zanini là Bertrand Guyon (2015-2019), và từ năm 2019 trở đi, thương hiệu tiếp tục được Daniel Roseberry tiếp quản.
Chính Danile Roseberry là Giám đốc Sáng tạo đã mang di sản của Elsa Schiaparelli – như thử nghiệm vải vóc mới đến thách thức ý niệm về cấu trúc couture và tầm nhìn siêu thực đầy mới mẻ – trở lại vị thế nổi bật của Haute Couture đương đại.
Bộ sưu tập mùa Xuân 2025 của Maison Schiaparelli, dưới sự sáng tạo của Daniel Roseberry.
Nguồn: Ayerhs Magazine
Ngày nay, thương hiệu Schiaparelli xem dòng Haute Couture là “trái tim đang đập” của sự sáng tạo, liên tục tạo ra các khoảnh khắc văn hóa mang tính hệ tư tưởng. trong khi đó, các dòng sản phẩm thương mại như ready-to-wear và phụ kiện vẫn tiếp tục tiếp cận đại chúng.
Chiến lược này cho phép thương hiệu duy trì sự độc quyền và tăng trưởng ổn định, khẳng định vị thế của Elsa Schiaparelli là một biểu tượng vĩnh cửu của sự kịch tính, nghệ thuật và sự đổi mới trong lịch sử thời trang.
Xem thêm bài viết cùng chuyên mục tại đây.
* Nguồn: Tổng hợp