Điều Tôi Ước Mọi Đồng Sáng Lập Thống Nhất Trước Khi Cần Đến Nó

Trong gần 14 năm làm việc với founder Việt Nam, tôi nhận ra một nghịch lý: điều kiện giúp xử lý tranh chấp đồng sáng lập êm đẹp nhất lại là thứ phải được thống nhất vào đúng lúc không ai nghĩ mình sẽ cần tới nó.

Tôi muốn nói về chuyện này vì nó hầu như không bao giờ được bàn tới ở giai đoạn mọi người còn hào hứng. Hai ba người bắt tay nhau làm chung, tin nhau, và việc ngồi xuống bàn "nếu sau này chúng ta không đi chung được nữa thì xử lý thế nào" bị xem là chuyện xui xẻo, hoặc tệ hơn, là dấu hiệu thiếu tin tưởng.

Rồi khi bất đồng thật sự xảy ra, phản xạ đầu tiên của nhiều founder là nghĩ ngay tới chuyện đi kiện. Theo quan sát của tôi, đó gần như luôn là lựa chọn tệ nhất trong số các lựa chọn còn lại.

Có một trình tự hợp lý hơn nhiều. Lớp đầu tiên là hoà giải không chính thức, và nó hiệu quả hơn người ta tưởng, đặc biệt nếu thỏa thuận đồng sáng lập hoặc điều lệ đã chỉ định sẵn một người trung gian trung lập, có thể là một cố vấn, một mentor, hay một thành viên hội đồng quản trị độc lập. Có sẵn một người như vậy khiến quá trình bớt cảm tính hơn hẳn so với hai bên tự đàm phán trực tiếp trong lúc đang căng thẳng.

Điều tôi muốn nhấn mạnh ở lớp này: phần lớn tranh chấp đồng sáng lập không thực sự là bất đồng về ai đúng ai sai theo nghĩa pháp lý. Chúng là bất đồng về kỳ vọng, về khối lượng công việc mà mỗi người cảm nhận, hoặc về hướng đi công ty. Những thứ đó hiếm khi được giải quyết tốt bằng cách tranh luận điều khoản hợp đồng.

Lớp thứ hai là mua lại hoặc tách cổ phần, để công ty tiếp tục vận hành với một chủ sở hữu duy nhất trong số các đồng sáng lập ban đầu, thay vì kéo dài một mối quan hệ đã đổ vỡ. Ở đây có một cơ chế mà tôi nghĩ rất đáng để mọi đồng sáng lập biết tới, gọi là shotgun clause.

Cách nó hoạt động rất đơn giản. Một bên đưa ra một mức giá cho toàn bộ cổ phần công ty. Bên còn lại có đúng hai lựa chọn: bán phần của mình theo đúng mức giá đó, hoặc mua lại phần của bên kia theo cùng mức giá đó.

Vẻ đẹp của cơ chế này nằm ở chỗ bên ra giá không biết trước bên kia sẽ chọn bán hay mua. Nghĩa là họ buộc phải đưa ra một con số mà chính họ sẵn sàng chấp nhận ở cả hai vai. Nếu cố tình định giá thật thấp để mua rẻ, bên kia hoàn toàn có thể quay sang mua lại phần của họ theo đúng mức giá thấp đó. Chiến thuật ép giá phản tác dụng ngay lập tức.

Cơ chế này có một điều kiện quan trọng mà tôi nghĩ ít người nhắc: nó chỉ thực sự công bằng khi cả hai bên đều đủ khả năng tài chính để thực hiện việc mua lại nếu cần. Với hai đồng sáng lập chênh lệch lớn về tiền mặt cá nhân, shotgun clause có thể trở thành lợi thế cho người giàu hơn. Đó là điểm cần cân nhắc khi soạn thảo, không phải áp dụng máy móc.

Lớp thứ ba, trọng tài thương mại hoặc toà án, là phương án cuối. Không phải vì nó kém hiệu quả về mặt pháp lý, mà vì chi phí thời gian, tiền bạc, và nhất là chi phí cơ hội. Founder phải dồn sự chú ý vào vụ kiện thay vì vận hành công ty, ở đúng giai đoạn công ty còn non nhất.

Có một hệ quả mà tôi nghĩ nhiều founder đánh giá thấp. Với một doanh nghiệp đã ổn định, một vụ kiện nội bộ kéo dài vài năm là khó chịu nhưng chịu được. Với một startup đang gọi vốn, nó là chuyện khác hẳn.

Legal due diligence tiêu chuẩn luôn kiểm tra cấu trúc sở hữu và mối quan hệ giữa các đồng sáng lập. Một tranh chấp đang diễn ra, kể cả khi chưa ra toà và mới chỉ ở giai đoạn đàm phán căng thẳng, là tín hiệu rủi ro rất lớn với nhà đầu tư. Nó đủ để làm một thương vụ đang tiến triển tốt bị đình lại, hoặc rút lui hoàn toàn.

Nên xét về chiến lược tổng thể, chứ không chỉ về pháp lý thuần túy, giải quyết nhanh qua đàm phán thường tốt hơn một vụ kiện kéo dài. Kể cả khi bạn tin chắc mình sẽ thắng nếu theo tới cùng. Thời gian và sự tập trung mất đi trong lúc chờ phán quyết thường đắt hơn chính phán quyết đó.

Tôi từng chứng kiến điều này ở Canavi. Thoả thuận ban đầu giữa các đồng sáng lập được làm bằng lời nói, không có cơ chế giải quyết tranh chấp nào được thống nhất trước. Không shotgun clause, không người hoà giải chỉ định sẵn, không công thức định giá tham chiếu. Khi bất đồng thực sự xảy ra, mọi thứ khó khăn hơn nhiều so với nếu đã có sẵn một quy trình rõ ràng từ đầu.

Đó là lý do tôi viết bài này. Không phải để khuyên ai chuẩn bị cho việc chia tay, mà vì thứ duy nhất khiến những cuộc chia tay đó bớt tàn phá là một cơ chế được thống nhất từ lúc chưa ai cần đến nó.

Bài viết gốc và một số case study thực tế mình có phân tích chi tiết hơn tại đây: https://ebook.beginguru.com/blog/giai-quyet-tranh-chap-dong-sang-lap-ve-mat-phap-ly/