Điều khoản tranh chấp trong hợp đồng: thứ tôi thấy founder hay copy nhất và hối hận nhất

Có một điều khoản mà gần như không founder nào đọc kỹ lúc ký hợp đồng, nhưng lại quyết định họ sẽ mất bao nhiêu tháng và bao nhiêu tiền nếu mọi thứ đổ vỡ: điều khoản giải quyết tranh chấp. Trong 14 năm làm việc với founder Việt Nam, tôi đọc khá nhiều hợp đồng đầu tư, hợp đồng phân phối, hợp đồng dịch vụ — và điều khoản này hầu như luôn được copy nguyên từ một mẫu cũ nào đó. Không ai ngồi xuống hỏi xem trọng tài thương mại hay toà án mới hợp với chính deal đang ký.

Tôi hiểu vì sao. Lúc ký hợp đồng, không ai muốn nghĩ tới viễn cảnh kiện tụng — đang hăm hở hợp tác mà đem chuyện tranh chấp ra bàn thì nghe như điềm gở. Nhưng đây là điều khoản gần như không sửa được về sau. Một khi đã thoả thuận trọng tài hợp lệ, toà án thường từ chối thụ lý và yêu cầu các bên tuân theo đúng thứ đã ký. Nói cách khác, bạn chọn sân chơi cho trận đấu tương lai ngay tại thời điểm bạn ít nghĩ về nó nhất.

Khác biệt thực tế giữa hai con đường, theo cách tôi hay giải thích cho founder, nằm ở bốn điểm. Thứ nhất là tính bảo mật: phiên xử trọng tài không công khai, trong khi vụ kiện và bản án toà án về nguyên tắc là công khai. Với một startup đang gọi vốn, việc định giá, cơ cấu cổ phần hay bí mật kinh doanh bị phơi ra trong hồ sơ toà không phải chuyện nhỏ. Thứ hai là người phán quyết: với trọng tài, các bên chọn được trọng tài viên am hiểu đúng lĩnh vực — công nghệ, tài chính, bất động sản — còn thẩm phán thì được phân công, không phải lúc nào cũng quen với mô hình kinh doanh mới.

Thứ ba là chi phí và quyền kháng cáo — hai thứ thường bị bỏ qua nhất. Phí trọng tài tính theo phần trăm giá trị tranh chấp, cộng thù lao trọng tài viên, nên với một tranh chấp vài chục tới vài trăm triệu đồng thì khoản này có thể chiếm tỷ lệ không tương xứng so với án phí toà án theo biểu phí nhà nước. Đổi lại, phán quyết trọng tài là chung thẩm: nếu hội đồng trọng tài phán quyết sai, cơ hội sửa sai gần như không có, vì bạn chỉ có thể yêu cầu toà huỷ phán quyết trong vài trường hợp hạn chế về thủ tục, chứ không phải xét lại nội dung. Toà án thì có sơ thẩm, phúc thẩm, và trong một số trường hợp giám đốc thẩm.

Điểm thứ tư là thứ tôi cho là quan trọng nhất với doanh nghiệp có đối tác nước ngoài, và cũng là thứ ít người biết nhất: khả năng thi hành. Việt Nam là thành viên Công ước New York 1958, nên phán quyết trọng tài tại Việt Nam được công nhận và thi hành tại hơn 170 quốc gia thành viên khác. Trong khi đó, muốn thi hành một bản án toà án Việt Nam ở nước ngoài thì phụ thuộc vào việc hai nước có hiệp định tương trợ tư pháp song phương hay không — không phổ biến và không tự động. Bạn có thể thắng kiện tuyệt đối ở Việt Nam mà vẫn không đòi được đồng nào, nếu tài sản của bên vi phạm nằm ở một quốc gia khác.

Tôi nhớ rất rõ một thương vụ khiến tôi thấm thía điều này. Đó là lần tôi hỗ trợ gọi vốn cho nhóm bất động sản Meta365 và Hưng Vượng Group trong một thương vụ vay vốn xuyên biên giới, đi từ TP.HCM qua Dubai rồi tới Nairobi trong khoảng một tuần. Điều khoản đàm phán cuối cùng lên tới 50 triệu USD, kỳ hạn 12 năm, với nhiều bên liên quan ở nhiều quốc gia khác nhau: môi giới, đại diện tại Dubai, đại diện tại Nairobi. Thương vụ đổ vỡ vì phía môi giới nuốt lời cam kết chi phí đã ký trong MOU, và chúng tôi chọn rút lui để cắt lỗ ở mức tối thiểu nhất.

Đây không phải một vụ tranh chấp trọng tài chính thức — chúng tôi rút trước khi bất kỳ cơ chế giải quyết tranh chấp nào được kích hoạt. Nhưng chính vì vậy nó làm tôi suy nghĩ nhiều. Giả sử hôm đó chúng tôi không rút, mà đi tiếp rồi phát sinh tranh chấp thật, thì điều khoản giải quyết tranh chấp trong mớ giấy tờ đó sẽ quyết định toàn bộ phần còn lại của câu chuyện. Một deal đi qua ba quốc gia, mỗi bên nằm dưới một hệ thống pháp luật khác nhau, mà điều khoản tranh chấp lại được copy từ một mẫu hợp đồng nội địa — đó là rủi ro không ai nói ra nhưng rất thật.

Vậy nên nếu phải rút ra một lời khuyên duy nhất, tôi sẽ nói thế này: đừng dùng một điều khoản tranh chấp giống nhau cho mọi hợp đồng công ty bạn ký. Hợp đồng với nhà đầu tư hoặc đối tác nước ngoài, hoặc bất cứ hợp đồng nào đụng tới định giá, cổ phần, bí mật kinh doanh — cân nhắc trọng tài thương mại. Hợp đồng trong nước giá trị nhỏ, hoặc trường hợp bạn muốn giữ quyền kháng cáo — toà án thường hợp lý hơn. Mất thêm một buổi ngồi với luật sư lúc soạn hợp đồng rẻ hơn rất nhiều so với việc phát hiện mình đang ở sai sân chơi khi tranh chấp đã xảy ra.

Bài viết gốc và bảng so sánh chi tiết từng tình huống nên chọn trọng tài hay toà án mình có phân tích kỹ hơn tại đây: https://ebook.beginguru.com/blog/trong-tai-thuong-mai-vs-toa-an-giai-quyet-tranh-chap-startup/