Con số 90% startup thất bại hay bị hiểu sai, và công ty của tôi từng là một ví dụ

Founder mới nào cũng từng nghe câu "90% startup thất bại trong 10 năm đầu". Có người nghe xong thì hoảng, có người dùng nó làm cớ để không bao giờ bắt đầu. Sau 14 năm vừa tự gọi vốn, vừa ngồi ghế Board Member cho nhiều công ty, tôi nghĩ vấn đề không nằm ở con số mà ở cách nó bị lôi ra khỏi bối cảnh.

Con số này thường đến từ các nghiên cứu quốc tế, chủ yếu ở thị trường Mỹ, và mỗi nghiên cứu hiểu "thất bại" một kiểu. Có nơi tính cả trường hợp founder chủ động đóng công ty A để làm công ty B tốt hơn. Có nơi gộp chung công ty phá sản trắng tay với công ty bị mua lại giá thấp. Mốc 5 năm và mốc 10 năm cũng hay bị trộn lẫn, và một startup deep tech không thể dùng chung một tỷ lệ với một startup dịch vụ đơn giản.

Tôi muốn kể chuyện của chính mình thay vì nói lý thuyết. Canavi.com, nền tảng tuyển dụng AI mà tôi đồng sáng lập và làm CEO trong 5 năm, không phải một công ty thiếu chuẩn bị. Chúng tôi có đội sáng lập 5 người, gọi được 500.000 USD từ ESP Capital, NIK Capital, Hustle Fund, kết nối hơn 4.000 việc làm, tổng cộng 11 nhà đầu tư rót vốn qua nhiều vòng. Khi sản phẩm mới bị trì hoãn hơn một năm, tôi cập nhật khó khăn hằng tuần cho nhà đầu tư dẫn đầu thay vì giấu, và họ cử người điều hành quỹ ngồi cùng làm lại sản phẩm suốt 1,5 tháng. Đó là minh bạch đúng sách giáo khoa.

Vậy mà sau 5 năm đốt tiền để tăng trưởng, khi thị trường vốn đóng băng, công ty vẫn phải ngừng hoạt động. Tôi chưa bao giờ làm mềm kết cục này. Cái tôi giữ lại được là uy tín và kinh nghiệm xương máu để làm lại từ đầu.

Điều tôi học được là phải tách hai loại nguyên nhân. Loại thứ nhất là sai lầm có thể tránh: chúng tôi định giá vòng Seed quá cao vì copy một deal comparable mà không kiểm chứng kỹ, và chia cổ phần đồng sáng lập bằng miệng, không có vesting. Loại thứ hai là yếu tố ngoài tầm kiểm soát của một công ty đơn lẻ, như thị trường vốn đóng băng. Thất bại không tự động chứng minh founder hay BOD đã làm sai, nhưng cũng không có nghĩa là không có sai lầm nào để học.

Để khỏi nghĩ rằng rủi ro nào cũng kết thúc như Canavi, tôi kể thêm ViVi Digital, agency video tôi đồng sáng lập cùng anh Công. Chỉ 4 tháng sau khi thành lập, chúng tôi làm việc 12 tiếng mỗi ngày, một co-founder bị loét dạ dày quanh mỗi kỳ trả lương, có lần tiền cọc của khách về đúng phút thứ 89 trước hạn trả lương. Điều cứu công ty không phải may mắn mà là một quyết định đau: để các đồng sáng lập tham gia không lương rời đi (vẫn giữ cổ phần đã cam kết), thu gọn từ agency ôm nhiều mảng về một production house chuyên viral video.

Vì thế, thay vì hỏi "tỷ lệ thất bại thật sự là bao nhiêu phần trăm", tôi nghĩ founder nên hỏi: rủi ro cụ thể nào mình đang đối mặt, cái nào kiểm soát được, và mình chuẩn bị gì trước nó.

Bài viết gốc và một số case study thực tế mình có phân tích chi tiết hơn tại đây: https://ebook.beginguru.com/blog/ty-le-that-bai-startup-thuc-te-la-bao-nhieu/