Chuyện Bản Lĩnh (P.2): Sợ sai, sợ thất bại, sợ bị đánh giá – Nỗi sợ nào đang kéo bạn lại?

“Mình chưa đủ giỏi”, “Mình chưa sẵn sàng”. Nghe rất hợp lý, nhưng nhiều khi đó không phải sự thật về năng lực. Đó là nỗi sợ đang tìm một cái cớ dễ nghe hơn.
Làm sao biết mình đang thiếu năng lực thật hay đang né tránh? Trong buổi trò chuyện này, chị Mai Hiền Nguyễn và anh Mio Quang Nguyễn chia sẻ cách nhận diện nỗi sợ qua những câu chuyện từ người mới đi làm đến các nhà quản lý cấp cao, cùng cách xây nội lực để không bị nỗi sợ chi phối.
“Chuyện Bản Lĩnh” là series do Brands Vietnam thực hiện cùng chị Mai Hiền Nguyễn, ICF PCC Coach, Mindset Educator, Co-founder & former CEO Square Group, và anh Mio Quang Nguyễn, Head of Strategic Planning, Life Strategist, CEO BEARinmind Academy. Thông qua những câu chuyện thực tế trong công việc, series khám phá cách mỗi người nhận diện và đối diện với áp lực, thích nghi trước những thay đổi, đồng thời rèn luyện bản lĩnh để phát huy năng lực của bản thân.
Nỗi sợ đội lốt lý do
* Khi đứng trước cơ hội mới, cảm giác “chưa đủ giỏi” hay “chưa sẵn sàng” xuất hiện rất phổ biến nhưng hiếm khi được nhìn nhận thấu đáo. Làm thế nào để phân định rõ một người thực sự thiếu năng lực hay chỉ đang dùng lý do đó để che đậy nỗi sợ?
Chị Mai Hiền: Đằng sau câu cửa miệng “Em thấy mình chưa giỏi, em chưa sẵn sàng” thực chất tồn tại hai kịch bản hoàn toàn khác biệt: hoặc người đó thiếu năng lực thật sự ở lĩnh vực liên quan, hoặc câu nói chỉ là chiếc vỏ bọc hợp lý để ngụy biện cho nỗi sợ hãi bên trong. Phần lớn trường hợp tôi quan sát được đều rơi vào vế thứ hai.
Sự khác biệt cốt lõi nằm ở mức độ tự nhận thức. Tôi biết rõ mình có thế mạnh về hội họa nhưng năng lực ngoại ngữ còn hạn chế. Khi hiểu rõ bản thân, người ta nhận diện điểm chưa giỏi không phải để dừng bước, mà để xác định lộ trình học hỏi và mở rộng cơ hội thành công. Ngược lại, những ai mơ hồ về năng lực thường dùng câu “chưa đủ giỏi” như một phản xạ né tránh ngay từ đầu. Nói “tôi chưa giỏi” để rèn luyện thêm là sự tỉnh thức, còn nói để rút lui chính là nỗi sợ.
* Theo chị, đâu là mẫu số chung cho những nỗi sợ phổ biến nhất của con người?
Khi hiểu rõ bản thân, người ta nhận diện điểm chưa giỏi để xác định lộ trình học hỏi và mở rộng cơ hội thành công.
Nguồn: Unsplash
Chị Mai Hiền: Dù ở thế hệ nào, điểm chung cốt lõi vẫn là nỗi sợ không được công nhận. Khi bạn nói sợ sai hay sợ bị phán xét, nguồn cơn sâu xa là nếu phạm lỗi, bạn sẽ bị đánh giá tiêu cực, đồng nghĩa với việc mất đi sự ghi nhận từ người khác.
Và khát khao này là một con dao hai lưỡi. Sự công nhận chỉ thực sự có lợi khi được đón nhận ở mức độ vừa phải, đóng vai trò như nguồn động viên tinh thần với ranh giới rõ ràng. Nếu phụ thuộc hoàn toàn vào ánh nhìn bên ngoài, bạn sẵn sàng lao vào những việc không thuộc về thế mạnh chỉ để tìm kiếm sự tán thưởng, rồi đến một ngày bạn quên mất mình đang sống cuộc đời của ai.
Chính vì thế, điều quan trọng nhất với người trẻ là duy trì sự tự nhận thức (self-awareness) chuẩn xác, dung hòa giá trị nội tại với công việc thực tế để không đánh mất bản sắc.
Anh Quang: Nhu cầu được ghi nhận ở người trẻ bộc lộ rất trực diện. Trong các buổi brainstorm, chỉ cần một ý tưởng được khen đúng lúc, các bạn có thể hào hứng cả ngày. Nhưng nếu thiếu sự khích lệ ban đầu, dù đầy sáng kiến, nhiều bạn vẫn ngần ngại lên tiếng, chờ đồng nghiệp phát biểu trước. Có bạn chỉ chia sẻ khi được gọi tên, và vẫn rụt rè vì cảm thấy mình chưa đủ vai trò để góp ý. Tệ hơn, chỉ cần ý kiến vừa nêu bị phản biện, các bạn dễ im lặng suốt phần còn lại của cuộc họp, và vô tình để lại ấn tượng thiếu tự tin trong mắt đồng nghiệp.
Nỗi sợ bị đánh giá còn hiện rõ qua một thói quen tưởng chừng nhỏ nhặt: gửi email. Người đi làm lâu năm thường phản hồi ngắn gọn, đi thẳng vào vấn đề. Ngược lại, nhiều nhân sự mới ra trường soạn thư dài hơn, rồi dành hàng chục phút rà từng lỗi chính tả, từng dòng bố cục, chỉ để tránh bị nhìn nhận là thiếu năng lực. Sự cẩn trọng quá mức ấy, xét cho cùng, khiến tiến độ chậm lại và kéo theo hiệu suất chung của cả nhóm.
Không ai là miễn nhiễm với “nỗi sợ”
* Trong hành trình sự nghiệp của mình, anh chị đã từng đối diện với những nỗi sợ như thế nào?
Chị Mai Hiền: Ngày xưa tôi cũng không khác các bạn bây giờ. Tôi khởi đầu từ con số không và từng có vô số lần sợ đến run rẩy, đứng trước lằn ranh giữa tiến tới và bỏ cuộc.
Tôi nhớ nhất lần học lái ô tô. Lần đầu ngồi vào ghế lái, tay chân tôi run lẩy bẩy, ám ảnh cảm giác cỗ máy khổng lồ này sẽ đè bẹp mình. Có bằng, mua xe rồi, sáng nào bước ra cửa tôi vẫn phải đấu tranh với chính mình: quay về vùng an toàn với chiếc xe máy hay lái ô tô để đối diện nỗi run rẩy. Cảm giác ấy lặp lại khi tôi nhận lời thành lập một công ty mới trong tập đoàn và làm CEO, một vai trò tôi chưa từng trải qua, thiếu cả kinh nghiệm lẫn tâm thế của người đứng đầu.
Nhìn lại, tôi nhận ra người ta thường lầm tưởng phải sẵn sàng rồi mới hành động. Thực tế thì ngược lại: chính hành động mới tạo nên sự sẵn sàng.
Nỗi sợ thực chất là tín hiệu cho thấy bạn đang bước vào thử thách vượt ngưỡng năng lực hiện tại. Sự trưởng thành vận hành như một vòng xoắn ốc đi lên: bạn đối diện thử thách, thấy sợ, tiếp tục dấn thân để nâng năng lực, và khi việc ấy trở nên dễ dàng, bạn bước sang nấc thang khó hơn. Nếu cứ đứng yên và lặp lại điệp khúc “chưa sẵn sàng”, bạn sẽ không bao giờ sẵn sàng.

Người ta thường lầm tưởng phải sẵn sàng rồi mới hành động, nhưng thực tế thì ngược lại chính hành động mới tạo nên sự sẵn sàng.
Nguồn: Unsplash
Anh Quang: Không thế hệ nào độc quyền nỗi sợ. Người trẻ sợ thử thách nhỏ, người đi trước sợ những bài toán lớn hơn.
Ngay ở vị trí hiện tại, mỗi lần bước vào buổi thuyết trình chiến lược trước hội đồng quản trị hay các chủ tịch tập đoàn lớn, tôi vẫn e dè vì mình đang đại diện cho danh tiếng của cả tổ chức. Nhưng dù sợ vẫn phải bước lên. Qua vài phút bỡ ngỡ đầu tiên, nhịp buổi họp được thiết lập, những trao đổi chuyên môn thẳng thắn cùng vài câu pha trò đúng lúc làm không khí giãn ra, và nỗi sợ tự tan biến.
Ở tầng sâu hơn, tôi từng đối diện với hội chứng kẻ giả mạo (impostor syndrome). Mỗi lần nhận lời mở trường hay đứng lớp, câu hỏi đầu tiên vang lên trong đầu tôi luôn là: “Mình đã đủ giỏi để dạy người khác chưa?”. Kiến thức ngành truyền thông thay đổi từng ngày, không cập nhật là lỗi thời ngay. Chính sự hoài nghi ấy từng khiến tôi nhiều lần chùn bước.
Bước ngoặt chỉ đến khi tôi dám dấn thân. Hơn một thập kỷ trong nghề, những nhân sự đầu tiên tôi kèm cặp nay đã là quản lý, trưởng phòng ở nhiều tổ chức. Người xưa nói “danh sư xuất cao đồ”: Sự tự tin sẽ đến khi ta dám vượt qua nỗi sợ và hành động.

Sự tự tin sẽ đến khi ta dám vượt qua nỗi sợ và hành động.
Nguồn: Unsplash
Nỗi sợ từ đâu ra và đối diện thế nào?
* Mỗi thế hệ đều có những nỗi sợ riêng: người nhỏ có nỗi sợ theo kiểu nhỏ, người lớn thì có nỗi sợ lớn. Vậy điểm chung của những nỗi sợ này là gì và chúng bắt nguồn từ đâu?
Anh Quang: Trong môi trường học tập và làm việc, những lo âu thường gặp có thể gói gọn trong ba nhóm. Thứ nhất là sợ sai, sợ hậu quả từ một quyết định bất cẩn khiến mọi thứ xáo trộn và phải tốn công khắc phục. Thứ hai là sợ thất bại, nỗi sợ xuất hiện khi ta đã dồn nhiều thời gian, công sức, tiền bạc vào một dự án nhưng kết quả không như kỳ vọng. Thứ ba là sợ bị đánh giá, nỗi bất an gắn với người khác, khi ta sợ làm gia đình thất vọng hay phụ lòng tin của cấp trên.
Nhưng nhìn sâu hơn, sợi dây nối cả ba nỗi sợ ấy chính là nỗi sợ tổn thương bản ngã. Cảm giác mình là kẻ sai lầm, kẻ thất bại hay người gây thất vọng đả kích nặng nề, đôi khi còn đau hơn chính mức độ nghiêm trọng của sự việc. Một lỗi sai luôn có thể sửa, một dự án thất bại có thể làm lại bài bản hơn. Nhưng khi ta đồng nhất giá trị bản thân với sự yếu kém thì nó sẽ trở thành rào cản khiến ta không thể vượt qua được. Cột mốc trưởng thành thực sự chỉ đến khi một người học được cách tách bạch kết quả của một công việc cụ thể với giá trị con người mình.
* Trong suốt chặng đường dẫn dắt nhiều thế hệ nhân sự, điều gì đã tạo nên bước ngoặt giúp những bạn trẻ vốn rụt rè, e ngại có thể bứt phá mạnh mẽ?
Cột mốc trưởng thành thực sự chỉ đến khi một người học được cách tách bạch kết quả của một công việc cụ thể với giá trị con người mình.
Chị Mai Hiền: Tôi từng chứng kiến rất nhiều bạn trẻ bước vào công ty với vẻ ngoài nhút nhát, chạm vào đâu cũng thấy sợ, nhưng sau 10-15 năm nỗ lực đều trở thành những người rất thành đạt. Họ cũng từng trải qua giai đoạn tuổi đôi mươi vừa làm vừa rơi nước mắt như tôi ngày trước. Điểm khác biệt duy nhất làm nên thành công của họ chính là tinh thần: dù có khóc thì công việc vẫn phải hoàn thành trọn vẹn.
Với những bạn trẻ mới vào nghề được vài tuần hay vài tháng, cảm thấy choáng ngợp và áp lực đến mức muốn suy sụp, tôi muốn nhắn nhủ rằng thế hệ chúng tôi ngày xưa cũng từng trải qua cảm giác đó. Sự rèn luyện qua năm tháng sẽ nâng tầm mọi năng lực cốt lõi từ sức chịu đựng, sự linh hoạt, bản lĩnh xử lý khủng hoảng cho đến sự điềm tĩnh trước biến cố. Đứng trước áp lực, bạn có thể giải tỏa bằng nước mắt nhưng tuyệt đối không được buông tay.
Quyết định lùi bước hôm nay chính là bạn đang tự chọn cho mình một phiên bản yếu ớt vào ngày mai. Nội lực cá nhân giống như nền móng của một ngôi nhà, phải được xây kiên cố từ lúc trời quang mây tạnh, chứ không thể chờ đến khi bão giông ập tới mới cuống cuồng dựng giàn giáo.
* Có những nỗi sợ ẩn sâu đến mức chính mình cũng không ý thức được. Làm thế nào để chúng ta tự nhận biết nỗi sợ qua suy nghĩ và hành vi hằng ngày?
Anh Quang: Các tín hiệu cảnh báo luôn ở đó, chỉ là phần lớn mọi người thường lướt qua hoặc cố tình né tránh thay vì nhìn thẳng vào nó. Muốn nắm bắt được nỗi sợ, ta cần tập phản xạ nhận diện ngay từ lúc nó vừa nhen nhóm qua hai tầng biểu hiện.

Đứng trước áp lực, bạn có thể giải tỏa bằng nước mắt nhưng tuyệt đối không được buông tay.
Nguồn: Unsplash
Tầng thứ nhất là các phản ứng sinh lý của cơ thể, vốn là dấu hiệu dễ thấy nhất. Khi căng thẳng hay lo lắng, cơ thể lập tức báo động bằng việc nóng người lên, tim đập nhanh, thở dồn dập, tay chân run và đầu óc trống rỗng.
Tầng thứ hai nguy hiểm và khó phát hiện hơn nhiều: cơ chế phòng vệ tâm lý để bảo vệ cái tôi. Khi ấy, bản thân đang sợ nhưng lý trí lại tự đánh lừa rằng mình hoàn toàn bình tĩnh thông qua ba kiểu ngụy biện quen thuộc. Đầu tiên là sự chối bỏ, bạn tự trấn an rằng mình không sợ mà chỉ đang thận trọng một cách cần thiết. Tiếp đến là hợp lý hóa, bạn tìm kiếm những lý do khách quan để thoái thác, như tự nhủ việc này giao cho một đồng nghiệp khác có chuyên môn sẽ tối ưu hơn, trong khi thực chất là bạn không đủ can đảm đón nhận. Cuối cùng là sự né tránh, bạn tự biện minh rằng đây chưa phải thời điểm chín muồi để dời việc sang một dịp khác vô định.
Điểm chung của mọi cơ chế phòng vệ là kéo bạn rời xa mục tiêu ban đầu. Để tự kiểm tra nhanh tâm lý của mình, bạn chỉ cần hỏi một câu: “Ngay lúc này, mình đang thực sự muốn né tránh điều gì?”. Nếu câu trả lời dựa trên những tính toán thực tế có cơ sở, đó là sự cân nhắc lành mạnh. Ngược lại, nếu bạn cứ ngập ngừng với những lý do mơ hồ như cần thêm thời gian rà soát hay thấy mình chưa đủ hoàn hảo, thì chính nỗi sợ mới là thứ đang kìm chân bạn chứ không phải rào cản chuyên môn nào cả.

Khoảnh khắc một người thành đạt dám cởi bỏ chiếc mặt nạ để nói ra nỗi sợ của mình cũng là lúc họ phá vỡ giới hạn cũ, dọn chỗ để xây dựng một con người mới vững vàng và tự do hơn.
Nguồn: Unsplash
Học cách buông bỏ nỗi sợ
* Chương trình “Break to Build” của học viện BEARinmind có được xây dựng từ chính những nỗi sợ mà anh chị từng trải qua không? Và điều gì ở khóa học giúp học viên vượt qua những rào cản vô hình này?
Anh Quang: Chắc chắn là có. Khi tôi cùng chị Hiền thiết kế chương trình, điều chúng tôi trăn trở nhất là làm sao để mỗi người nhìn ra những sợi dây xích vô hình đang níu chân mình từ nỗi sợ, thói quen né tránh cho đến áp lực từ các mối quan hệ xung quanh. Muốn giải quyết tận gốc, trước tiên phải gọi đúng tên vấn đề. Thông qua khoa học thần kinh và khai vấn (coaching), chúng tôi tạo điều kiện để học viên tự đối thoại, nhìn thẳng vào bản thân và bóc tách từng khúc mắc thay vì né tránh như thói quen cũ.
Nội lực cá nhân giống như nền móng của một ngôi nhà, phải được xây kiên cố từ lúc trời quang mây tạnh, chứ không thể chờ đến khi bão giông ập tới mới cuống cuồng dựng giàn giáo.
Chị Mai Hiền: Ở chương trình này, cách tiếp cận quan trọng hơn kiến thức. Kiến thức thì ai cũng có thể tự tìm đọc, nhưng đa số người tìm đến với chúng tôi đều là những người giỏi, có hiểu biết và nhận thức rất rõ rằng mình đang mắc kẹt. Nghịch lý ở chỗ: họ biết mình cần thay đổi nhưng không tài nào bước đi được, vì bị kìm lại bởi những nỗi sợ không gọi thành tên như sợ thất bại, sợ mất đi những gì đang có hay sợ làm người khác thất vọng.
Khi chưa được nhận diện, nỗi sợ giống như điểm mù âm thầm điều khiển cuộc sống của bạn. Thay vì hô hào sáo rỗng hay giảng giải lý thuyết, chúng tôi đưa người học vào những tình huống thực tế để họ tự thấy phản xạ tâm lý của chính mình. Chỉ khi tự mình ngộ ra căn nguyên, sự thay đổi mới thực sự bắt đầu.
* Đồng hành cùng nhiều học viên như vậy, câu chuyện thay đổi nào khiến anh chị nhớ nhất?
Anh Quang: Với chúng tôi, điều quan trọng nhất là tạo ra một không gian đủ an toàn để mọi người dám hạ lớp phòng vệ xuống và nói thật về gánh nặng tâm lý của mình. Tôi nhớ mãi câu chuyện của một bạn trẻ tốt nghiệp đại học theo định hướng của gia đình, rồi vào làm ở vị trí do người thân sắp xếp. Dù công việc hoàn toàn không hợp, bạn vẫn cắn răng chịu đựng suốt hai năm trời chỉ vì mang ơn và sợ làm ba mẹ buồn.
Sau khi nhìn ra được nỗi sợ thật sự của mình trong lớp học, bạn đã quyết định nộp đơn xin nghỉ việc. Chỉ 24 giờ sau, nhìn thần thái của bạn khác hẳn, nhẹ nhõm và tràn đầy sức sống. Tôi chưa từng thấy ai dám bước qua nỗi sợ mà phải hối hận. Đôi khi chỉ cần một quyết định dứt khoát như vậy, bạn đã tự cởi trói cho mình để bước sang một trang mới.

Chương trình “Break to Build” của học viện BEARinmind.
Nguồn: BEARinmind Academy
Chị Mai Hiền: Người khiến tôi ấn tượng nhất lại thường là những anh chị quản lý cấp cao, những người thành đạt, dạn dĩ đến mức ai nhìn vào cũng nghĩ họ chẳng có gì để sợ. Nhưng thực tế, chính những người ở vị trí cao lại gánh trên vai rất nhiều nỗi sợ thầm kín: sợ thất bại, sợ làm cấp dưới hay gia đình thất vọng, và sợ nhất là người khác phát hiện ra mình không hoàn hảo như vẻ bề ngoài.
Vì áp lực giữ hình ảnh, họ cứ phải gồng mình tỏ ra luôn ổn, tiêu tốn quá nhiều năng lượng để che giấu sự bất an thay vì được sống thật. Dám thừa nhận điểm yếu mới là biểu hiện rõ nhất của bản lĩnh. Khoảnh khắc một người thành đạt dám cởi bỏ chiếc mặt nạ để nói ra nỗi sợ của mình cũng là lúc họ phá vỡ (Break) những giới hạn cũ, dọn chỗ để xây dựng (Build) một con người mới vững vàng và tự do hơn.

Chương trình tạo ra một không gian đủ an toàn để các học viên dám hạ lớp phòng vệ xuống và nói thật về gánh nặng tâm lý của mình.
Nguồn: BEARinmind Academy
* Cảm ơn những chia sẻ hữu ích của anh chị!