Khi bản sắc văn hóa trở thành năng lực cạnh tranh của doanh nhân Việt
Trong nhiều năm, câu chuyện văn hóa doanh nhân thường được nhắc đến như một tập hợp những phẩm chất tốt đẹp: giữ chữ tín, cư xử có tình, làm ăn có trách nhiệm và hướng về cộng đồng. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế số, hội nhập quốc tế và cạnh tranh ngày càng gay gắt, văn hóa không còn chỉ là phần “trang trí” cho hình ảnh doanh nghiệp.
Văn hóa đang trực tiếp ảnh hưởng đến cách doanh nghiệp quản trị con người, xây dựng thương hiệu, tạo dựng lòng tin và duy trì quan hệ với khách hàng, đối tác. Đây cũng là vấn đề trung tâm được đặt ra tại Hội thảo khoa học “Vai trò của Hội Doanh nhân trong việc phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam của cộng đồng doanh nhân – kỷ niệm 50 năm Thành phố Hồ Chí Minh”, tổ chức ngày 22/7/2026 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP.HCM. Chương trình có sự phối hợp của Hội Doanh nhân Sài Gòn Thành phố Hồ Chí Minh, Hội Dân tộc học và Nhân học TP.HCM cùng Câu lạc bộ Doanh nhân Cựu sinh viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn.
Điểm đáng chú ý của chủ đề hội thảo nằm ở việc đặt “Hội Doanh nhân” vào vị trí chủ thể hành động. Trong thực tế, một doanh nghiệp riêng lẻ có thể xây dựng văn hóa nội bộ tốt, phát triển sản phẩm mang bản sắc Việt hoặc theo đuổi các hoạt động trách nhiệm xã hội. Nhưng để những giá trị ấy trở thành một dòng chảy đủ mạnh, lan tỏa đến nhiều ngành nghề và nhiều thế hệ doanh nhân, cần có những tổ chức đóng vai trò kết nối. Hội doanh nhân không chỉ tập hợp hội viên, tổ chức giao lưu hay hỗ trợ cơ hội kinh doanh, mà còn có thể trở thành không gian hình thành chuẩn mực chung. Những chuẩn mực về đạo đức kinh doanh, tinh thần phụng sự, cách ứng xử với người lao động và trách nhiệm đối với xã hội sẽ có sức ảnh hưởng lớn hơn khi được một cộng đồng cùng thừa nhận và thực hành.
Trong nền kinh tế hiện đại, thứ khan hiếm nhất đôi khi không phải là vốn, công nghệ hay nhân lực, mà là niềm tin. Một doanh nghiệp có thể nhanh chóng mua máy móc mới, thuê chuyên gia giỏi hoặc triển khai một chiến dịch quảng cáo quy mô lớn, nhưng không thể mua được uy tín đã tích lũy qua nhiều năm. Niềm tin được tạo nên từ cách người đứng đầu giữ lời hứa, cách doanh nghiệp giải quyết sai sót, cách ứng xử trong khủng hoảng và thái độ đối với những người yếu thế hơn trong quan hệ kinh doanh. Ở góc độ này, văn hóa doanh nhân không phải một khái niệm trừu tượng mà chính là “hạ tầng mềm” của thị trường. Khi hạ tầng ấy vững chắc, chi phí kiểm soát giảm xuống, các bên dễ hợp tác hơn và những mối quan hệ kinh doanh dài hạn có điều kiện hình thành.
TS. Đặng Bảo Trâm chia sẻ về “Lễ – Nghi – Thức” trong giao tiếp hiện đại
Bản sắc văn hóa Việt Nam cũng không nên được hiểu đơn giản là đưa hình ảnh áo dài, nón lá, tre, sen hay các họa tiết truyền thống vào bao bì sản phẩm. Những yếu tố nhận diện có thể giúp thương hiệu trở nên gần gũi, nhưng phần sâu hơn của bản sắc nằm trong cách doanh nghiệp tạo ra giá trị. Đó có thể là tinh thần trọng nghĩa, sự linh hoạt, khả năng thích ứng, thái độ hiếu khách và ý thức gắn lợi ích cá nhân với lợi ích cộng đồng. Một thương hiệu chỉ thật sự mang bản sắc Việt khi khách hàng có thể cảm nhận những giá trị đó qua chất lượng sản phẩm, cách phục vụ và hành vi của tổ chức. Nếu hình ảnh truyền thống chỉ xuất hiện trong quảng cáo nhưng môi trường làm việc thiếu công bằng, lời hứa với khách hàng không được tôn trọng thì bản sắc dễ trở thành một lớp vỏ truyền thông.
Chính vì vậy, việc gìn giữ văn hóa không đồng nghĩa với bảo thủ hay từ chối thay đổi. Chương trình hội thảo dành một phiên thảo luận cho nội dung xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh trong nền kinh tế số, do TS. Ngô Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế – Tài chính TP.HCM, trình bày. Sự xuất hiện của chủ đề này cho thấy đổi mới sáng tạo và bản sắc dân tộc không phải hai hướng đi đối lập. Doanh nghiệp có thể ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, thương mại điện tử và các mô hình quản trị hiện đại, nhưng vẫn duy trì được hệ giá trị riêng. Vấn đề không nằm ở việc sử dụng công nghệ nào, mà ở mục tiêu công nghệ phục vụ, những giới hạn đạo đức được đặt ra và cách doanh nghiệp bảo vệ con người trong quá trình chuyển đổi.
Một doanh nghiệp không thể đổi mới bền vững nếu nhân sự luôn sợ sai, cấp dưới không dám phản biện và mọi sáng kiến đều phải chờ sự chấp thuận của một cá nhân. Vì thế, văn hóa đổi mới trước hết là văn hóa cho phép con người đặt câu hỏi, thử nghiệm và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Hội doanh nhân có thể góp phần thúc đẩy quá trình này bằng cách chia sẻ những mô hình thành công lẫn thất bại, kết nối doanh nghiệp truyền thống với doanh nghiệp công nghệ và tạo ra các chương trình học tập giữa các hội viên. Khi kinh nghiệm được lưu chuyển, một thất bại của doanh nghiệp này có thể trở thành bài học giúp nhiều doanh nghiệp khác tránh lặp lại. Đó là cách cộng đồng doanh nhân chuyển từ cạnh tranh đơn lẻ sang cùng nâng cao năng lực của cả hệ sinh thái.
Bên cạnh đổi mới sáng tạo, chương trình còn đề cập đến vai trò của “Lễ – Nghi – Thức” trong giao tiếp hiện đại qua phần trình bày của TS. Đặng Bảo Trâm, Nhà sáng lập kiêm Giám đốc Đào tạo URA Việt Nam. Trong môi trường kinh doanh, nhiều người cho rằng nghi thức chỉ cần thiết trong ngoại giao hoặc các sự kiện trang trọng. Thực tế, nghi thức xuất hiện trong những việc rất đời thường: cách giới thiệu một người, trao danh thiếp, sắp xếp vị trí, phản hồi thư mời, đúng giờ hay thể hiện sự tôn trọng đối với khác biệt văn hóa. Một chi tiết nhỏ được thực hiện đúng có thể tạo ra cảm giác chuyên nghiệp và an toàn. Ngược lại, sự tùy tiện trong giao tiếp đôi khi khiến doanh nghiệp đánh mất cơ hội trước khi hai bên kịp trao đổi về sản phẩm hay giá cả.
Tuy nhiên, nghi thức hiện đại không nên biến thành sự hình thức, máy móc hoặc quá chú trọng địa vị. Cốt lõi của nghi thức vẫn là sự tôn trọng con người và khả năng giúp các bên giao tiếp thuận lợi hơn. Trong một xã hội đa thế hệ và ngày càng có nhiều hoạt động hợp tác quốc tế, doanh nhân cần hiểu cả chuẩn mực truyền thống lẫn những quy tắc mới của môi trường số. Cách ứng xử trong một cuộc họp trực tuyến, cách sử dụng thông tin của khách hàng, thái độ khi tranh luận trên mạng xã hội hay việc tôn trọng thời gian của người khác đều là biểu hiện của văn hóa. Như vậy, “lễ” không chỉ tồn tại trên bàn tiệc hay sân khấu, mà còn hiện diện trong từng email, cuộc gọi và quyết định quản trị.
Tọa đàm “Gìn giữ bản sắc – Kiến tạo tương lai” do TS. Lư Nguyễn Xuân Vũ điều phối
Phiên tọa đàm “Gìn giữ bản sắc – Kiến tạo tương lai” được bố trí như không gian để các nhà khoa học, nhà quản lý và đại diện cộng đồng doanh nhân kết nối những góc nhìn về lịch sử, văn hóa và thực tiễn kinh doanh. Theo chương trình, phiên thảo luận có sự tham gia của GS.TS.NGND Ngô Văn Lệ, GS.TS. Võ Văn Sen, TS. Võ Công Nguyễn, TS. Nguyễn Minh Nhựt và TS. Lư Nguyễn Xuân Vũ; trong đó TS. Lư Nguyễn Xuân Vũ đảm nhiệm vai trò điều phối. Sự kết hợp giữa giới nghiên cứu và doanh nhân là cần thiết bởi văn hóa không thể chỉ được bàn luận trong phạm vi học thuật. Những giá trị lịch sử phải được chuyển hóa thành nguyên tắc hành động, mô hình quản trị và sản phẩm phù hợp với đời sống đương đại. Ngược lại, hoạt động kinh doanh cũng cần được soi chiếu bằng những nền tảng văn hóa để không chạy theo lợi ích ngắn hạn.
Sau 50 năm Thành phố Hồ Chí Minh mang tên Bác, thành phố đã trở thành một trong những trung tâm kinh tế năng động nhất cả nước. Sức sống ấy được hình thành từ tinh thần dám nghĩ, dám làm, khả năng tiếp nhận cái mới và sự hội tụ của nhiều cộng đồng dân cư, ngành nghề, vùng miền. Bản sắc doanh nhân của thành phố vì thế không nằm trong một khuôn mẫu duy nhất, mà thể hiện qua sự cởi mở, thực tế, nghĩa tình và nhanh nhạy trước cơ hội. Trong giai đoạn phát triển mới, những phẩm chất này cần tiếp tục được nuôi dưỡng, đồng thời bổ sung năng lực quản trị toàn cầu, tư duy công nghệ và ý thức phát triển bền vững. Đây là nền tảng để doanh nhân Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ kinh doanh thành công tại thị trường trong nước mà còn đủ sức đại diện cho hình ảnh doanh nghiệp Việt Nam trên trường quốc tế.
Nội dung hội thảo được xây dựng từ 27 bài tham luận, sắp xếp theo 6 chương, tập trung vào những vấn đề có ý nghĩa đối với cộng đồng doanh nhân và sự phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh
Các hội doanh nhân có thể chuyển những trao đổi học thuật thành bộ nguyên tắc ứng xử, chương trình đào tạo, hoạt động cố vấn và cơ chế ghi nhận những doanh nghiệp thực hành văn hóa tốt. Quan trọng hơn, văn hóa cần được đưa ra khỏi những khẩu hiệu treo trên tường để đi vào quy trình tuyển dụng, đánh giá nhân sự, chăm sóc khách hàng và lựa chọn đối tác. Khi mỗi quyết định kinh doanh đều được đặt trong mối quan hệ với con người, cộng đồng và tương lai, bản sắc văn hóa mới thật sự trở thành một nguồn lực phát triển. Và khi doanh nhân cùng nhau bảo vệ những chuẩn mực tốt đẹp, họ không chỉ xây dựng những doanh nghiệp mạnh hơn, mà còn góp phần kiến tạo một nền kinh tế đáng tin cậy, nhân văn và mang dấu ấn Việt Nam.