Phía sau cơn bão Uber: Để đi tới điểm “ai cũng có lợi” Lưu

Phía sau cơn bão truyền thông của Uber, sự hồ hởi của khách hàng, nỗi tức giận của các hãng taxi truyền thống và lúng túng của cơ quan chức năng, lần lượt có những lời giải hết sức thực dụng cho từng vấn đề.

Trong khoảng 20 năm trở lại đây, công nghệ đã tạo ra các “platform” (tạm dịch là sân chơi) để những người liên quan kết nối trực tiếp với nhau mà không phải thông qua các công ty chuyên nghiệp đứng giữa.

Các ứng dụng Peer-to-peer

Đầu tiên là các ứng dụng về chia sẻ thông tin trên mạng (như Napster, Bittorrent...). Người dùng Internet thay vì muốn tải một file dữ liệu phải thông qua một website có chức năng lưu trữ và bán thông tin thì có thể tải trực tiếp từ máy tính của nhau.

Các ứng dụng này đã tạo ra một cuộc cách mạng về cách thức chia sẻ thông tin, đặc biệt là các file âm nhạc và phim, khiến hàng loạt công ty bán dữ liệu gặp vấn đề lớn, thậm chí phá sản. Nhưng đó mới chỉ là sự khởi đầu của xu thế chia sẻ trực tiếp giữa các người dùng (gọi là peer-to-peer).

Gần đây, xu thế này tấn công mạnh vào hai ngành công nghiệp lớn và lâu đời của thế giới là du lịch và vận tải. Trong ngành vận tải, các ứng dụng cho phép người thuê xe hơi có thể kết nối trực tiếp với những người có xe hơi và không có nhu cầu sử dụng tại một số thời điểm (như RelayRides, Buzzcar, Getaround...).

Đây là một thách thức lớn với các công ty cho thuê xe chuyên nghiệp, vì một lẽ tương tự là giá cho thuê theo mô hình peer-to-peer rẻ hơn khá nhiều so với giá của các công ty chuyên cho thuê xe hơi truyền thống (như Budget, Hertz...).

Mô hình peer-to-peer rẻ hơn khá nhiều so với giá của các công ty chuyên cho thuê xe hơi truyền thống (như Budget, Hertz...).

Uber cũng là một ứng dụng đi theo hướng này, nhưng thay vì cho thuê xe không bao gồm tài xế, nó cho phép người thuê xe thuê theo hành trình, bao gồm cả tài xế. Những người có xe hơi và muốn kiếm tiền từ dịch vụ taxi ngắn hạn có thể làm việc này rất đơn giản. Uber sẽ giúp hành khách muốn đi taxi kết nối nhanh chóng với những lái xe Uber.

Giá cước taxi Uber, cũng giống như các dịch vụ peer-to-peer khác, rẻ hơn những dịch vụ vận tải taxi truyền thống, chưa kể chủng loại và chất lượng xe cũng tốt hơn. Vì thế Uber xuất hiện ở đâu thì rất nhanh tạo ra một cơn bão tại đó. Người dùng hồ hởi tìm kiếm trải nghiệm mới với chất lượng dịch vụ tốt hơn và giá rẻ hơn.

Các hãng vận tải taxi truyền thống thì tìm cách chống lại bằng hàng loạt vụ kiện, đặc biệt liên quan đến cạnh tranh không lành mạnh, chống độc quyền và bảo vệ quyền lợi của các nghiệp đoàn lái xe taxi. Trong khi đó, các nhà quản lý thì lúng túng đề ra các cơ chế mới để kiểm soát loại hình kinh doanh vận tải mới này.

Làm thế nào để cạnh tranh với Uber?

Lợi thế mạnh nhất của Uber là giá rẻ hơn và chủng loại xe đa dạng hơn. Giá rẻ hơn vì bản chất của peer-to-peer là cắt đi phần trung gian, trong trường hợp này là các tổng đài lớn với số nhân công đông đảo. Còn chủng loại xe đa dạng hơn là vì với sự tham gia của đủ loại xe hơi trong xã hội.

Thế nhưng nếu phân tích kỹ thì các hãng vận tải truyền thống hoàn toàn có thể, và chắc chắn phải làm, ứng dụng công nghệ để cắt giảm các chi phí vận hành truyền thống để giảm chi phí, đồng thời tăng chủng loại và chất lượng xe.

Điểm khó nhất trong việc cạnh tranh về chi phí với Uber là sự tham gia của các chủ xe, thông thường họ không biết tận dụng thời gian chết làm việc gì. Với các ứng dụng kiểu như Uber, họ có thể khai thác được thời gian chết này và vì thế sẵn sàng tính giá rẻ hơn, vì dẫu sao vẫn tốt hơn là để thời gian chết.

Điểm cuối cùng và có vẻ “khó nhằn” nhất trong cuộc cạnh tranh này cũng không phải không giải quyết được. Uber không phải là ứng dụng duy nhất, mặc dù có thể thành công nhất. Thành công của Uber hay của các hãng tương tự tựu trung nằm ở chỗ họ trả cho các chủ xe nhiều hay ít.

Vì thế bản thân các ứng dụng này, nếu chưa thì cũng sẽ sớm, phải chơi cuộc chơi cạnh tranh nghiệt ngã về chi phí. Các chủ xe có nhiều lựa chọn hơn sẽ chọn “chơi” với các hãng nào trả họ nhiều tiền hơn.

Các hãng taxi truyền thống hoàn toàn có thể “tuyển mộ” các chủ xe muốn làm thời vụ giống như Uber, với điều kiện họ đầu tư vào công nghệ để có được các “platform” cho phép làm điều này. Công nghệ lúc đầu có thể phức tạp và khiến việc tạo ra các sân chơi này là một rào cản kỹ thuật khó khăn, nhưng qua thời gian, câu chuyện sẽ dễ dàng hơn.

Hiện nay, vì câu chuyện giá rẻ hơn, các hãng taxi tại nhiều nơi có mặt Uber vẫn tìm cách chống lại dịch vụ này bằng các vụ kiện, thí dụ liên quan đến bán phá giá với mục tiêu thôn tính thị trường hoặc các ảnh hưởng tiêu cực của dịch vụ này đến công ăn việc làm của giới tài xế taxi.

Nhưng thực tế thì Uber hay các ứng dụng tương tự không triệt tiêu công ăn việc làm của ai mà chỉ chuyển công việc từ tay người này sang tay người khác.

Cũng không phải Uber bán phá giá (theo nghĩa giá bán thấp hơn giá thành) mà đơn giản là họ khai thác được phần cung cấp dịch vụ giá cả thấp, điều mà các hãng taxi truyền thống bỏ qua. Vì thế, dù ở một số nơi các ứng dụng này bị chặn, nhìn chung xu thế khó đảo ngược là chúng sẽ tồn tại và nhân rộng vì chúng có lợi cho người tiêu dùng cuối cùng.

Do vậy, kiện cáo có thể là một đối sách hiệu quả trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn thì các hãng vận tải truyền thống phải tính đến chuyện thích nghi và chung sống cùng các ứng dụng kiểu này.

Mặt trái của Uber

Uber và các ứng dụng dạng này có những mặt trái. Từ phía các cơ quan quản lý, thu thuế là khó khăn phải nghĩ đến. Từ phía người dùng, có hai vấn đề lớn đang gây tranh cãi (mà người dùng Việt Nam chưa để ý), một là câu chuyện về bảo mật dữ liệu hành trình, hai là câu chuyện về bảo mật dữ liệu cá nhân và sự an toàn của hành khách.

Đối với điểm thứ nhất, với những người sử dụng Uber thường xuyên, nhật ký hành trình của họ là những thông tin hết sức riêng tư và quan trọng, lại nằm trọn trong tay Uber. Họ đi từ đâu đến đâu, vào thời điểm nào... không phải được lưu trữ một ngày mà vĩnh viễn nằm trong “bộ nhớ” của Uber.

Mặc dù Uber tuyên bố bảo mật các thông tin này (và chỉ tiết lộ trong trường hợp bị chính quyền yêu cầu vì mục đích điều tra chẳng hạn) nhưng việc lưu trữ này của Uber không khác gì có một cơ quan mật vụ chuyên ghi chép tất cả hành trình đi lại của một cá nhân qua nhiều năm và lưu trữ.

Nhật ký hành trình dày đặc của các khách hàng mà hãng này nắm giữ không biết sau này có thể đến tay của ai và có thể bị khai thác. Đây không phải là một điều hay.

Điểm thứ hai, không kém nghiêm trọng, là việc chia sẻ dữ liệu cá nhân, bao gồm họ tên đầy đủ và số điện thoại với tài xế Uber. Đã có một số vụ việc liên quan đến việc các tài xế này sử dụng thông tin cá nhân của khách để quấy nhiễu, làm phiền trên thế giới.

Trong kỷ nguyên thông tin này, không khó để từ các thông tin cơ bản, như số điện thoại và họ tên, lần ra được các thông tin cá nhân hơn như tài khoản Facebook, nơi làm việc, nơi ở...

Phần lớn người dùng có thể không quan tâm đến câu chuyện này, nhưng đã có trường hợp tài xế Uber bị mất việc vì khách hàng than phiền đã quay lại tìm kiếm thông tin và gây khó dễ với khách như than phiền của ký giả Olivia Nuzzi trên The Daily Beast.

Với những người sử dụng Uber thường xuyên, nhật ký hành trình của họ là những thông tin hết sức riêng tư và quan trọng, lại nằm trọn trong tay Uber.

Đó là chưa kể việc tăng giá đột biến (surge pricing), một chính sách của Uber theo đó giá cước có thể tăng vọt trong giờ cao điểm, khi trời mưa, hoặc tại các địa bàn “không trọng điểm”. Chính sách này dĩ nhiên đem lại doanh thu cao hơn cho Uber, trên nguyên tắc thì đó chỉ là sự vận dụng linh hoạt nguyên tắc định giá theo nhu cầu (nhu cầu càng cao thì giá bán càng cao, tương tự giá vé máy bay vào những ngày cao điểm).

Nhưng đối với người dùng Uber, nó tạo ra một cái bẫy mà nếu không để ý có thể rơi vào tình trạng thảm họa. Ví dụ tiêu biểu nhất là trường hợp anh Elliott Asbury mà NY Daily News đăng tải. Dịp Halloween 2014 vừa rồi, Asbury đã thực hiện một hành trình kéo dài 25 phút với Uber và phải trả số tiền lên đến 539 USD, cao hơn 7 lần so với giá cước mà Uber tính vào một ngày bình thường.

NY Daily News đã hài hước nhận định rằng “mức phí mà Elliott Asbury trả cho hãng vận tải có tiếng này khiến anh phải tính đến chuyện lần sau sẽ thuê một chiếc trực thăng cá nhân”. Còn CNN đầu tuần này đã đăng tin về vụ tài xế Uber tại Ấn Độ bị cáo buộc hãm hiếp một hành khách của anh ta.

Rõ ràng là người sử dụng sẽ phải hết sức tỉnh táo để không biến thành nạn nhân dở khóc dở cười của “surge pricing” như Elliott Asbury, hoặc thành nạn nhân của các vụ quấy nhiễu làm phiền (đặc biệt đối với phụ nữ).

Đối với các nhà quản lý, ngoài chuyện thu thuế, có nhiều vấn đề cần phải chú ý để quản lý liên quan đến chuyện an toàn và quyền lợi của hành khách mà mô hình vận tải mới này đặt ra. Cơn bão mà ứng dụng này tạo ra rồi sẽ qua đi, sự nhiệt tình ban đầu sẽ lắng xuống.

Nếu có quản lý tốt và điều chỉnh thích đáng từ phía Uber, nó sẽ là một phương pháp vận tải thú vị và rẻ tiền đối với xã hội. Nhưng cũng giống như mọi cái mới trên đời, nó cần thời gian và sự điều chỉnh để có thể đến được điểm cuối cùng này.

Giới truyền thông và dư luận Mỹ lên tiếng chỉ trích Uber dữ dội hồi tháng trước khi một phó chủ tịch Uber đe dọa sẽ “chi hàng triệu USD” bới lông tìm vết đời tư của các phóng viên viết bài chỉ trích hãng này. Vấn đề không chỉ là đại diện một tập đoàn có thế lực dọa dẫm báo chí, mà là Uber đã nắm trong tay những dữ liệu nhạy cảm về các nhà báo sử dụng dịch vụ hãng này. Ngày 10-11, báo mạng Buzzfeed đưa tin nhân viên Uber đã theo dõi một phóng viên báo này chuyên dùng Uber để gọi taxi.

Hồi năm 2012 trang blog của Uber từng khoe khoang rằng công ty này theo dõi các chuyến taxi của một số khách hàng không bao giờ về nhà vào tối thứ sáu hoặc thứ bảy mà đến nơi khác, và rời địa chỉ này sáng hôm sau. Uber mô tả các chuyến taxi này là “chuyến đi vinh quang” (hàm ý các cuộc tình vụng trộm hay tình một đêm).

Theo các chuyên gia, chính phủ phải thành lập cơ quan giám sát việc sử dụng dữ liệu khách hàng để đảm bảo rằng người sử dụng hiểu rõ về quy trình thu thập dữ liệu và có quyền lựa chọn vô hiệu hóa tính năng đó. Liên minh châu Âu đã đề ra các quy định quản lý dữ liệu cá nhân.

“Chúng ta đã quản lý các dữ liệu nhạy cảm như thông tin y tế và tài chính. Chúng ta cần phải lập tức nâng cấp các biện pháp quản lý dữ liệu thời kỹ thuật số. Chúng ta cần phải biết các dữ liệu đi về đâu và được sử dụng như thế nào” - giáo sư Zeynep Tufekci và Brayden King viết trên tờ NY Times.

Một số chuyên gia an ninh mạng cũng cảnh báo tin tặc có thể tấn công Uber và ăn trộm dữ liệu nhạy cảm về hoạt động đi lại của vô số người.

Trần Vinh Dự
* Nguồn: Tuổi Trẻ Online

Phía sau cơn bão Uber: Để đi tới điểm “ai cũng có lợi”
17/12/2014
2,038 lượt xem